Hauptmenü ufmache

Gràmmatik vum Milhüüser Dialekt/Hìlf

< Buech:Grammatik Mülhauser Dialekt
Hìlf

Da Text uf Milhüüser-Elsassisch ìsch gschrìewa noh-n-era àlta Version vu dr Orthal-Schrìftàrt (wo vum Edgar Zeidler grìnda worra ìsch).

Dia Schrìftàrt nìmmt s Hoochditscha àls Referanz.
('s ìsch d Stàndàrdsproch, un 's hàt mehrera Vorteila: Verwàndschàft mìt em Elsassischa, güeta Kenntnissa uf Hoochditsch ìn dr Gegend, Schrìftbìld vu da elsassischa Wärter wo àns Hoochditscha màhnt...)


Do ìsch a kleina Erklärung, fer dr Text besser känna z'versteh.

Inhaltsverzeichnis

ieBearbeite

Dr „ie“ funktionniart gàr nìt wia ìn dr Dieth-Schrìftàrt, àwer wia uf Hoochditsch.
Dr „e“ noh-n-em „i“ bedittet àss da „i“ làng üsgsprocha wìrd: (IPA: [iː])

Zum Beispiel:

  • Beispiel   Beispiel   exemple: wìrd ìm Elsàss meischtens üsgsprocha exàct wia uf Hoochditsch. (IPA: [ˈbaɪ̯ʃpiːl])
  • Wien   Wien   Vienne (Hàuiptstàdt vum Eeschtrich): wìrd aui wia uf Hoochditsch üsgsprocha. (IPA: [viːn])

ìeBearbeite

Dr „e“ noh-n-em „ì“ bedittet àss da „ì“ làng üsgsprocha wìrd: (IPA: [eː])

Zum Beispiel:

  • vìel   viel   beaucoup (IPA: [feːl])
  • Spìel   Spiel   jeu (IPA: [ʃpeːl])
  • Mìtglìed   Mitglied   membre

iaBearbeite

Vìelmols ìm Àlemànnischa gìtt's a Diphtong fer d Wärter wo uf Hoochditsch d lànga Vokàl „ie“ enthàlta. Do wìrd dia Diphtong nìt „ie“ schriiwa, ma müeß's schriiwa wia ma's üssprìcht (phonetisch): „“ oder „“, oder „ia“ z'Milhüüsa.

  • Bria Brief   lettre (IPA: [ˈbʀɪ̯af])
  • Lia Lied   chanson (IPA: [ˈlɪ̯ad])
  • verdiana   verdienen   gagner (un salaire)

iiBearbeite

Vìelmol ìm Àlemànnischa gìtt's a lànger i fer d Wärter wo uf Hoochditsch a Diphtong enthàlta.
Do sott ma nìt „ie“ schriiwa, dàs schribt ma numma wenn uf Hoochditsch aui a „ie“ ìsch, fer s Schrìtfbìld z'bhàlta.
Ma müeß's „ii“ schriiwa. So bhàltet ma àm beschta s gliicha Schrìftbìld zwìscha d beida Sprocha.

  • Wii   Wein   vin (IPA: [viː])
  • bliiwa   bleiben   rester
  • Triiwel   Trauben   raisin
  • Fii Feuer   feu
  • Giiga   Geige   violon - ànderscht às - Gigabyte   Gigabyte   gigaoctet
  • gliich   gleich   pareil - ànderscht às - glich   gleich, sofort   tout de suite
  • Biichta   Beichte   confession - ànderscht às - Dìchter   Dichter   poète
  • Siida   Seide   soie - ànderscht às - SIDA   AIDS   SIDA


Wenn uf Elsassisch a kurzer „i“ üsgsprocha wìrd, wìrd a kurzer „i“ gschrìewa (aui wenn ìm hochditscha Wort a Diphtong steht).

  • Zitt   Zeit   temps
  • Zittung   Zeitung   journal
  • Litt   Leute   gens
  • hìtt   heute   aujourd'hui

DiphtongBearbeite

Wenn a Wort uf Elsassisch a lànga Vokàl hàt, un s Wort uf Hoochditsch àm gliicha Plàtz a Diphtong hàt, noh ìsch's Wort uf Elsassisch mehr lasbàr wenn ma àm Plàtz vu dr ditscha Diphtong aui zwei Vokàla schribt.

  • Büüch   Bauch   ventre - ànderscht às - rüch   rau   rude  rough
  • Müüra   Mauer   mur
  • Müü Maus   souris
  • Hiisla   Häuschen   maisonnette
  • fiicht   feucht   humide
  • tii teuer   cher
  • fii fein   fin
  • Lii Leim   colle
  • Prii Preis   prix


A Üsnàhm gìtt's fer d Wärter wo uf Hoochsitsch mìt dr Diphtong „ei“ ààfànga.

  • Iis oder Is?   Eis   glace
  • Iigàng oder Igàng?   Eingang   entrée
  • Iistellung oder Istellung?   Einstellung   réglage

Do seht ma àss „Ii“ àm Ààfàng vu'ma Wort nìt so lasbàr ìsch (amol scho fer d Elsasser). Àlso schribt ma uf Elsassisch: Is, Igàng, Istellung...
Logischerwiis müeß ma dernoh àlla àndra Forma vu dana ditscha Diphtong „ei“, wo dur a einzelta „i“ ersetzt wara, aui mìt'ma einzelta „i“ schriiwa:

  • istella   einstellen   embaucher
  • Sa stella Litt i Sie stellen Leute ein.   Ils embauchent des gens.
  • Ìch wìrr igstellt.   Ich werde eingestellt.   Je suis embauché.

ÜsnàhmaBearbeite

As gìtt noch àndra Üsnàhma, üs ésthetischa Grìnda.

Zum Beispiel, àlla Dialekt-Unterstìtzer ìm Elsàss kenna dr Sàtz:

A Friahjohr fer unseri Sproch.“   Ein Frühling für unsere Sprache.   Un printemps pour notre langue.

Logischerwiis dat ma „fìr unseri Sprooch“ schriiwa, àwer dàs war jetzt züe ìwerràschend. Noh schribt ma hàlt witterscht „fer“ un „Sproch“, ìn àlla àndra elsassischa Text.

Un ìn jedem Fàll wo d logischa Schrìft züe unésthetisch wìrd, därf ma a Üsnàhm màcha (numma nìt ìwertriiwa).

ßBearbeite

Meischtens, wenn zwei Konsonnànta noh-n-era Vokàl stehn, bedittet's àss d Vokàl kurz üsgsprocha wìrd.

  • Hàs   Hase   lièvre   lànga Vokàl (IPA: [hɑːs])
  • Hàss   Hass   haine   kurza Vokàl (IPA: [hɑs])


S Unterschìed zwìscha „ß“ un „ss“ geht uf s gliicha Prìnzip: dr „ß“ làuift wia-n-a einzelta Büechstàwa.

  • Stroß   Straße   route   lànga Vokàl (IPA: [ˈʃtʀoːs])
  • Schloss   Schloss   château   kurza Vokàl (IPA: [ʃlos])


Noh da Diphtong wìrd aui meischtens a „ß“ verwanda.

  • heißa   heißen   s'appeler (IPA: [ˈhaɪ̯sa])

sp, stBearbeite

Exàct wia uf Hoochditsch, wenn „sp“ oder „st“ àm Ààfàng vum Wort steht, wìrd's „schp“ oder „scht“ üsgsprocha.

  • spìela   spielen   jouer (IPA: [ˈʃpeːla])
  • steera   stören   déranger (IPA: [ˈʃteːʀa])


Dàs gìltet àwer numma àm Ààfàng vum Wort (wia uf Hoochditsch). Wenn „schp“ oder „scht“ noochhar ìm Wort kummt , noh müeß ma's mìt „sch“ schriiwa.

  • Waschp Wespe   guêpe (IPA: [ˈvaʃpa])
  • koscht kosten   coûter (IPA: [ˈkoʃta])