Hauptmenü ufmache
Ä Ptolemäische Hieroglyphetegscht im Tämpel vo Kom Ombo

Die ägyptische Hieroglyphe si d Schriftzeiche, wo die altägyptischi Schbrooch mit ene gschribe worden isch. S wird zwar mit Bildli gschribe, aber die si numme zum chliinschte Deil Ideogramm (Bildzeiche). Die meischte Hieroglyphe hai Lutwärt und e chliine Deil si Determinative (Dütigszeiche) wo nid uusgschbroche wärde. Numme konsonantischi Lut wärde gschribe—wie die semitische Schproche (Arabisch, Hebräisch usw.) kennt s Ägyptische keini gschribene Vokal. Erst zur Zit vo de Grieche und Römer, wo s Koptische als Volksschbrooch, mit emenä erwiterete griechische Alphabet gschriibe worden isch, sind au Vokaal bruucht worde. Wäge däm isch d Usschbroch vom Altägyptische s Thema vo ville Diskussione under de Ägyptologe und Schbroochwüsseschafter. Die hieroglyphisch Schrift isch sit em Afang vom dritte Johrtuusig v. Chr. bis ins vierte Johrhundert n. Chr. brucht worde.

D SchriftzeicheBearbeite

S klassische Ägyptisch isch mit ungfähr sibehundert Zeichen uscho, in dr Schbootziit under de Römer si s öppe zähmol sovil gsi.[1] Vo dere grosse Zahl chömme a baar Dutzed sehr hüfig vor, drunder d Eikonsonantezeiche in dr Dabelle, wo unde chunnt. Mä chönnt bi dene Zeiche scho fascht an es Alphabet afo dänke, so hüfig wärde si bruucht.

Ä baar Erklärige zu dr Dabelle undedra:

  • D Lischte vom Gardiner isch vom änglische Ägyptolog Sir Alan Gardiner (1879–1963) zsämmegschtellt worde. Är het die sibehundert Zeiche vo dr klassische ägyptische Schrift in Grubbe iideilt und jedere Grubbe a Buechschtabe gä, vo A bis Z und e zuesätzligi Grubbe Aa. D Iideilig isch gmacht nach däm wo d Hieroglyphe darschtelle, so het s in dr Grubbe A Zeiche wo Manne darschdelle, B Fraue, C Götter usw. Dr Geier, s erschte Zeiche in der Dabelle findete mä denn in dr Grubbe G (Vögel) als erschts Zeiche.
  • Manuel de Codage, abkürzt MdC, isch es Buech wo Regle feschtleit wie mä die ägyptische Schrifte (hieroglyphisch, hieratisch, demotisch) cha mit latinische Buechschtabe umschriibe, wo vo de Computer verschtande wärde.
  • Dransliteration isch an Umschriibig vo de gschriibene Lut vo eim Schriftsyschtem in es anders. Es brobiert nit, wie d Dranskription, darzschtelle, wie öbbis uusgschbroche worden isch, zum Bischbil wird dr Name wo uf Dütsch als Tutanchamun dranskribiert wird, noch em MdC als twt anx jmn dransliteriert.
  • D Behilfsuusschbroch isch wie mänggi Ägyptologe s Altägyptische uusschbräche. S het wohrschinlig nit allzu vil drmit z due wie die alte Ägypter gschwätzt hai und het keinerlei wüsseschaftlige Wärt.
  • Au wenn s Hieroglyphe git, wo as Vokal umschriibe werde, heisst das nit, ass das Vokalzeiche wäre.

LogogrammBearbeite

Es Logogramm oder Ideogramm isch es Schriftzeiche, wo für ä bestimmte Begriff schdoht, und dä hüfig bildlig darschdellt. Ä sänkrächte Schdrich under odr näbe dr Hieroglyphe dütet druf hi, ass es sich um ä Logogramm handlet. D Zahl vo de Logogramm isch im Alte Riich am gröschde gsi und isch im Lauf vo dr Ziit chliiner worde, wo die phonetisch Schriibwiis het afo dominiere.

Biischbil vo Logogramm si d Hieroglyphe für ä Begriff Huus,  
 
 
  zeigt än abschdrahierte Grundblan vom enä Huus odr s Logogramm für Bärg  
 
 
  zwei Bärge und es Daal drzwüsche.

EikonsonantezeicheBearbeite

Zeiche Nummere in der
Lischte vom Gardiner
Manuel de Codage
Dransliteration
Hochdütschi
Behelfsuusschbroch
Ruefname s Objekt
 
G1 A a wie in Land Alef an ägyptische Geier
 
M17 j ie wie in sie
odr j wie in ja
Jod Schilfrohr
 
Z4 j ie wie in sie Doppelstrich zwei Striche
  
2× M17 y ie wie in sie Doppelschilfblatt zwei Schilfrohre
 
D36 a a wie in Hase Ajin Arm
 

oder
 
G43 bzw. Z7 w u wie in Hut,
oder w wie in engl. waw!
Waw Wachtlebibbeli
bzw. Adaption vom hieratische Zeiche
 
D58 b b wie in Band b Bei
 
Q3 p p wie in Hupe p Hocker oder Matte uus Schilf
 
I9 f f wie in Feld f Hornviper
 
G17 m m wie in Mutter m Eule
 
N35 n n wie in nein n Wasser
 
D21 r r wie in rufen r Muul
 
O4 h h wie in Hose h Hof
 
V28 H h wie in Hose h-mit-Punkt,
emphatischs h
Docht
 
Aa1 x ch wie in Dach h-mit-Bogen Schirm(?)
 
F32 X ch wie in ich h-mit-Strich Buuch vom enä Dier mit Schwanz
 
O34 z s wie in Sand Riegel-s Dürerigel.
 
S29 s ß wie in Fuß s Schtoffballe
 
N39 S sch wie in schießen Schin Deich
 
N29 q k wie in Kind Qaf,
emphatischs k
Abhang
 
V31 k k wie in Kind k Chorb mit Hänkel
 
W11 g g wie in gut g Chruegschtänder
 
V32 g g wie in gut Liinesack
 
X1 t t wie in Tante t Brotlaib
 
V13 T tsch wie in Quatsch tsch Schtrick
 
D46 d d wie in du d Hand
 
I10 D dj wie in Djungel dj Kobra

Es git au no ä Zahl vo Hieroglyphe wo mit zwei Konsonante umschriibe wärde und au a baar wo Dreikonsonantezeiche sii. In dr Dabelle wo undedra isch, het s a chliini Uswahl.

Zwei- und DreikonsonantezeicheBearbeite

Zeiche     Nummere in der
Lischte vom Gardiner
Manuel de Codage
Dransliteration
Hochdütschi
Behelfsuusschbroch
Zeichenart, Bedütig s Objekt
 
M18 y i, j Logogramm: cho Schilf mit Bei
 
W25 jnj ini Abchürzig: hole Chrueg mit Bei
 
D4 jr ir Logogramm: Aug Aug
 
S34 anx anch Abchürzig: Läbe
 
P6 aHa aha Schiffsmascht mit Segel
 
E34 wn wen, un Haas
 
G36 wr wer, ur Schwalbe
 
O1 pr pr Huus
 
N1 pt, Hr pet, her Dach
 
U1 mA ma Sichle
 
Y5 mn men
 
U7 mr mer Logogramm: Liebi Hacki
 
O4 mwt mut Muetter Geier
 
W24 nw, jn nu, in Dopf
 
V30 nb neb Logogramm: Chorb, Herr Chorb ohni Hänkel
 
F35 nfr nefer Logogramm: schön, guet Härz und Spiiseröhre ?
 
R8 nTr netscher Ideogramm: Gott Fahne.
 
R4 Htp Hetep Logogramm: zfride si, altar Opferdisch
 
W17 xnt chenet dr Erscht Drei Vase im enä Schtänder
 
F26 Xn chen Geissehut
 
G39 sA sa Sohn Änte
 
M23 sw su Logogramm: König ä Graas
 
Y4 naa naa Abchürzig fur schriibe (sS) Schribzüg
 
F21 sDm sedschem Logogramm: loose Ohr
 
D28 kA ka Ideogramm: Lebenschraft zwei Ärm
 
I6 km kem Reptileschubbe
 
G28 gm gem Ibis
 
N14 dwA dua Logogramm: Schtärn Schtärn
 
U28 DA dscha Logogramm: Füürbohrer Füürbohrer

Mit Zeiche wie dene in de zwei Dabelle obenoh wird dargschtellt, wie s Wort uusgschbroche wird, d Zeiche in der negschte Dabelle düen d Bedütig vom Wort klarmache. Ä Deil vo de Mehrkonsonantezeiche het meh as ei Uusschbroch. Die wärde mänggisch ergänzt dur s Uusschriibe vom enä Deil oder vo alle Lutwärt:

S Zeiche
 
cha mit Ab oder mit mHr dransliteriert wärde. Dorum wird s Wort, wo als Ab dransliteriert wird, mit
  
, als mHr aber mit
   
gschriibe.
Au wenn nur ei Dransliteration möglig isch, si im Hieroglyphische ä Deil vo de Lutwärt mänggisch ergänzt oder verdopplet worde. S Zeiche
 
wo immer als mn umschriibe wird, wird mänggisch as
 
 
gschriibe, aber immer no as mn dransliteriert.

Bedütigszeiche (Determinativ)Bearbeite

Nit jedes Wort het ä Determinativ, aber wenn s ein het wird er am Ändi vom Wort gschriibe.

Zeiche     Nummere in der
Lischte vom Gardiner
Bedütig s Objekt
 
A1 Maa, Person, männligi Rolle     Ä Maa wo hockt
 
A2 schwätze, ässe Ä Maa wo hockt mit erä Hand am Muul
 
A30 bätte, s Lob singe, bitte Ä Maa wo schtoht und beidi Händ uflüpft
 
A17 Chind, Waisechind, jung Es Chind wo sitzt und ei Hand am Muul het
 
A24 Chraft, Aschträngig, schlo Ä Maa wo schtoht mit emä Schtäcke in dr Hand
 
B1 Frau, Dochter, Göttin Ä Frau wo sitzt
 
D4 Aug, luege Aug
 
D35 Nit, wer nit, nid wüsse, zwei Ärm
 
D55 Laufe, cho, renne Zwei Bei wo laufe
 
F21 Ohr, loose, höre Dierohr
 
G36 Schwalbe, chli, schlächt, bös, schwach Schwalbe
 
M3 Holz Zwiig
 
N1 Himmel Dach
 
N5 Sunne, Dag, Ziit, ufgoh Sunne
 
N14 Schtärn Schtärn
 
N23 Land, bewässerets Land Kanäl mit Land
 
N25 Wüeschti, Usland Bärge
 
O1 Huus, Bauwärk, Ort Huus
 
O49 Schdadt, Dorf, bewohnte Blatz Schdadt mit Quardier
 
P1 Schiff, Boot, im Schiff fahre Boot
 
R8 Gott Fahne
 
S38 Szepter, Herrscher Hirteschtab
 
Y1 Buech, Schrift, schriibe, öbbis abschtrakts Buech
 
Z1 Eizahl, Drennigszeiche, Ideogramm Schtrich
 
Z2 Vilzahl Drei Schtrich

As Bischbil wie dr Determinativ funktioniert, hets in dr Dabelle undedra vier Wörter, wo mit der Haas- und dr Wasserhieroglyphe gschriibe wärde, und wo d Bedütig numme dank em Determinativ klar wird:

hieroglyphischi
Schrift
MdC
Umschrift    
Wortbedütig     S Objekt vo dr
Determinativ Hieroglyphe    
Bedütige vom
Determinativ
 
 
 
wn ufmache Düüre Düüre, Iigang u.ä.;
ufmache
 
 
 
wn(j) bressiere Bei wo laufe Bewegig
 
 
 
wn Fehler; Schuld Schbatz, o.ä. schlecht, bös, unzuelänglig u.ä.;
öbbis schlechts, obbis böses etc.
 
 
 
wn ä Glatze ha Hoorbüschel Hoor, mit Hoor;
Truurig si

SchriibregleBearbeite

Hieroglyphisch cha vo links nach rächts, wie au vo rächts nach linggs gschriibe wärde. Mä gseht d Schriibrichtig am liichtischte an de Dier- und Menschezeiche: wenn si nach linggs luege, liist mä vo linggs nach rächts, wenn si in der andere Richtig luege, vo rächts nach linggs, zum Underschiid vom hieratische, won ä ägyptischi Kursivschrift isch, wo immer vo rächts nach linggs gschriibe worde isch. In de Särg si Hieroglyphe mänggisch in dr vercherte Richtig gschribe worde, d.h au wenn d Zeiche nach linggs orientiert gsi si, isch dr Tegscht vo rächts nach linggs gläse worde. In keine vo den altägyptische Schrifte gits Abschtänd oder Satzzeiche zwüsche de Wörter oder Sätz, usser in Gedicht, wo Ziilenändi mänggisch markiert wärde.
D Eschtetik isch wichtig gsi, wie sich das für wichtige Sache wie königlichi Broklamatione oder Hymne an Götter ghört. In woogrecht gschriibene Tegscht hai si dorum gärn d Ziilen usgfüllt in dr Höchi, indem si zwei Zeiche eins über em andere gschriibe hai; as Bischbil lueg in dr Dabelle obedra, wie d Haasehieroglyphe (dransliteriert wn) über em Zeiche für Wasser (dransliteriert n) schtoht. Gläse wird z erscht s obere und denn s undere Zeiche, im Bischbil z erscht wn und denn n. In sänkrächt Gschribenem hai si sich dr Wiiti vo dr Schpalte abasst und zwei hochi, dünni Zeiche nebenenander gschriibe. Wenn s nit guet ins Schriftbild basst het, hai si au Zeiche wo nit sehr wichtig gsi si zum dr Tegscht z verschtoh, eifach uusglo oder ihri Reiefolg verchert. Si hai au d Grössi vo de Zeiche em Ruum wo si müesse usfülle, aabasst.

Ä baar vo de RegleBearbeite

Än einzelne Schtrich noch änere Hieroglyphe macht us dere ä Logogramm

 
 
  –   MdC Umschriibig pr, mit dr Bedütig "Huus"
 
 
  –   MdC Umschriibig ra, mit dr Bedütig "Sunne"

D Mehrzahl cha dur ä Verdreifachig vo dr Hieroglyphe oder dur drei Schtrich won erä folge dargschtellt wärde, oder dur s Verdreifache vom Determinativ.

    
  –   MdC Umschriibig nfr.w, mit dr Bedütig "Fundament". D Huus Hieroglyphe am Schluss dütet druf hi, ass es sich um öbbis handlet wo mit Bautem zdue het.
    
  –   MdC Umschriibig nfr.w, mit dr Bedütig "Rekrute". S Wort "Rekrut" ändet mit dr Chind Hieroglyphe. Es goot do, wörtlig, um die guete, junge Lüt.

Dr Dual (d Zweiform wie si au die semitische Schbrooche kenne) wird dur d Verdoppelig vo dr Hieroglyphe oder dur zwei Schtrich won erä folge adüted:

 
 
  oder  
 
 
  
  –   MdC Umschriibig pr.wj mit dr Bedütig "zwei Hüüser"

Königsnäme wärde in erä sogenannte Kartusche gschriibe (D Darschtellig vo de Kartusche uf dr Wikipedia isch nit die bescht. Sie sötte unde au zue si). D Näme Ptolemäus und Kleopatra hai im Champollion ghulfe d Hieroglyphe z entziffere:

 
 
 
  
 
   
 
  –   MdC Umschriibig ptwAlmjjs, Ptolemäus
 
 
 
   
 
 
  
 
 
  –   MdC Umschriibig qrwjwApdrA.t, Kleopatra

Ä baar Sache si interessant am ägyptische Name vo dr Kleopatra: D Ägypter hai s Geierzeiche, umschriibe as A mänggisch bruucht in Fremdwörter für zm zeige ass do a Vokal schtoht. S Brotzeiche wo als wiiblige Wortändig am Schluss vom Name schtoht, wird as t umschriibe, aber zur Ziit vo de Ptolemäer isch s scho lang nümme usgschbroche worde. S Altägyptische het eigendlig nit zwüschem 'r' und em 'l' Lut underschiide.

In Personename oder Redewändige, won ä Name vom enä Gott iischliesse, wird dä am Aafang gschriibe, au wenn er erscht am Schluss gsait wird

 
   
 
  –   MdC Umschriibig mn-xpr-ra, Mencheperre, ein vo de Näme vom Pharao Tutmoses III. S Sunnezeiche
 
(ra) am Afang vom Name isch au dr Name vom Sunnegott Ra. Im Name wird s aber erscht am Ändi gsait.

SchriftschtiilBearbeite

 
Än Usschnitt us em Papyrus vom Ani, ä Dotebuech, wo mit kursive Hieroglyphe gschriiben isch.

D Hieroglypheschrift isch, wie dr Name scho sait, ä heiligi Schrift gsi, au wenn mä eigentlig alles äso hätt chönne schriibe. In Tämpel, uff königliche Monument und in Greber–und mänggisch sogar in Greber vo gwöhnlige Schtärblige–si Schriftzeiche in Schtei iigmeisslet worde mit ville Detai und denn au no aagmolt worde. In Greber wo nit ganz äso düür cho si, het mä Hieroglyphe diräkt uf d Wand ufzeichnet mit weniger Sorgfalt. Am schnällschte het me d Hieroglyphe chönne schriibe, wenn mä kursiv gschriibe het. Kursivi Hieroglyphe findet mä sit em früeche Middlere Riich (2000-1800 v. Chr.) in religiöse und medizinische Tegscht, in und uf de Holzsärg und in de Dotebüecher, wo de Verschtorbene im Neue Riich (1570-1070 v. Chr.) mit ins Grab ge worde si. Vo dr Dritte Zwüscheziit (1070-747 v. Chr.) a het s Hieratische die kursive Hieroglyphe fascht ganz verdrängt.[2]
Kursivi Hieroglyphe si nit s Gliiche wie die hieratische Schriftzeiche, au wenn a Deil drvo genau wie im Hieratische usgseht. Hieratisch isch im Ganze vil kursiver, wird sehr vil me verbunde gschriibe und het deilwiis eigeni Zeiche, wo graphisch wenig oder nüt mit dä Hieroglyphen wo mit ihne korreschbondiere, z due hai. Die kursive Hieroglyphe chönne au, nit wie s Hieratische, in beide Richtige gschriibe wärde.[3]

FuessnoteBearbeite

  1. Antonio Loprieno, Ancient Egyptian; A Linguistic Introduction, Cambridge University Press, 1995 p.12
  2. H. Brunner, Hermann Kees, Ägyptische Schrift und Sprache, Brill 1973 ,ISBN 90-04-03777-2, p.46.
  3. Davies, William Vivian. 1990. "Egyptian Hieroglyphs". In Reading the Past: Ancient Writing from Cuneiform to the Alphabet, London: British Museum Press. 74–135.