Rychshèrrschaft Bõõdorf

es historischs Territorium vum Heilige Römische Rych Dütscher Nation


D Rychshèrrschaft Bõõdorf (au sankt-bläsischi Rychshèrrschaft Bõõdorf odder Grõfschaft Bõõdorf) isch è historischs Territorium vum Heiligè Römischè Rych Dütscher Nation un isch 1614[2] entschtandè als Abschpaaltig vo dè Landgrõfschaft Stüèlingè. D Rychshèrrschaft isch durch dè Abt vum Kloschter St. Bläsy uus regyrt worrè. Mit dè Säkularisation vum Kloschter St. Bläsy anno 1806 isch d Grõfschaft Bõõdorf wiè au d Landgrõfschaft Stüèlingè i s Großherzogdum Baddè yvolaibt worrè.

Flag-Holy-Roman-Empire.png

Territorium im Häilige Römische Riich

Reichsherrschaft Bonndorf
Wabbe
Wappen St Blasien.svg
Charte
Grafschaft Bonndorf - Pfeffel 1746.png
Anderi Nääme Grõfschaft Bõõdorf
Entstande us Landgrõfschaft Stüèlingè
Herrscher/Regierig Abt; Fürschtabt vo Sankt Bläsy
Hütigi Region/e DE-BW
Riichsdaag 1 Kuriatsschtimmè uff dè schwôbischÈ Grõfèbank
Riichsmatrikel 25 Guldè un 30 Chrützer
Riichskräis Schwôbischè Rychschrais
Kräisdaag 1 Kuriatsschtimmè uff dè Grõfèbank
Hauptstedt/Residänze Bõõdorf
Konfession/Religione römisch-katholisch
Sprooche hochalemannisch, südschwarzwälerisch // Amtssprõch: dütsch
Flechi 209 km²
Iiwooner 7 500[1]
Ufgange in Säkularisation 1806;

Großherzogdum Baddè

Lueg au Kloschter St. Bläsy

GschichtèBearbeite

Im Johr 1250 hèn d Hèrrè vo Lupfè d Landgrõfschaft Stüèlingè vo dè Freihèrrè vo Küssaburg gèrbt, woby d Küssaburger sèll Gebièt vo dè Grõfè vo Stüèlingè gèrbt cha hèn. Mit èm Grõf Heinrich isch 1582 s Gschlècht vo dè Lupfèner uusgschtorbè. Schu 1572 hèt dè Kaiser Maximilian II. sim Fèldmarschall, im Oberscht Conrad vo Bappèheim d Aawartschaft uff d Landgrõfschaft Stüèlingè als Reichslehè zuègsait. Nõch èm Dot vum letschtè Grõfè vo Lupfè hèt dè Bappèheimer abber s Stüèlinger Schloß bsetzt, wègè sèllèm un ènèrè Hofintrigè anno 1591 isch er uff Schloß Hoètübingè türmt worrè un isch dört 1603 gschtorbè. D Landgrõfschaft isch znägscht a d Èrbè vo dè Allodialgüèter vo dè Lupfemer, im Grõf Karl II. vo Zollèrè un im Schwòger vom Grõf Heinrich vo Lupfè, Peter Freihèrr vo Mörschpärg.[3] Kaiser Rudolf II. hèt 1589 die Aaschprüch vum Conrad vo Bappèheim uff s Stüèlinger Reichslehè, abber d Freiheit vum Conrad witterhy nit reschpektyrt. Anderscht gsait, isch dè Burghèrr vo Stüèlingè i sim eignè Turm als Gfangènè ygsessè. Im Johr 1605 isch es im Conrad sim Sohn, im Maximillian vu Bappèheim mit dè Landgrõfschaft Stüèlingè besser gangè, well er dõdemti beleent worrè isch. Dè Maximillian hèt sich uff sini Art bedankt, idèm er d Stüèlinger Burg in è Schloß umbaut hèt (1620-1624). Dè Peter vo Mörschpärg hèt d Hèrrschaftè Rosènegg un Bõõdorf bhaaltè chönnè – nu d Landeshèrrschaft isch bi dè Bappèheimer blibbè. [4]

Joachim Chrischtoph vo Mörschbärg, dè Sohn vum Freihèrr Peter, isch uffgrund vo sinèrè hochè Voschuldung 1609 zwungè gsi, sini Rächt an a dè Hèrrschaft Bõõdorf für 150.000 Guldè a s Kloschter Sankt Bläsy z vokaufè.[5] Dè Maximilian vo Bappèheim hèt sich 1612 gnötigt gsää, diè landeshoheitlichè Rächt übber d Ämter Bõõdorf, Blommegg, Bettmèdingè un Guètèburg a s Kloschter Sankt Bläsy z vokaufè, well er d Ärbè vu dè Hèrrè vo Lupfè 1605 è hochi Entschädigung hèt müèsè zallè.[6] Dõdemit hèt dè Abt Martin Meischter I. alli Rächt a d Hèrrschaft Bõõdorf i dè Hand vo sim Kloschter voeinigt.

Mit dè Zuèschtimmung vom Kurfürschtèenkollegium un èm Kaiser, wo anno 1613 gää worrè isch, sowiè dè datsächlichè Abdrèttung vo dè Hoheitsrächt, wo 1614 gmacht worrè isch, isch d Landgrõfschaft Stüèlingè am Weschtrand uffdeilt worrè[7] i èn südlichè Deil, wo sin Nammè bhaaltè un spôter a s Fürschtèhuus Fürschtèbärg übbergangè isch, un dè nördlichè Deil, wo als Reichshèrrschaft odder Grõfschaft Bõõdorf dè Abtei vo Bläsy dèzuè diènt hèt, dè Uffschtyg uff d Bank vo dè Rychsgrafè möglich z machè. Sitz un Stimm uff dè Grõfèbank vum Schwôbischè Rychschrais un èm Rychsdaag hèt St. Bläsy abber èrscht 1662 chriègt. Im Johr 1746 – wôrend dè Amtszit vom Abt Franz Schächtelin – sin d Prälatè vo St. Bläsy mit dè Rychsfürschtèwürd uuszeichnèt worrè.[8]

Wôrend dè Abt jetzt einersits è rychsunmittelbares Territorium regyrt hèt, isch sini Abtei anderersits witterhy vorderöschterreichischè Landschtand gsi un er isch dè Prälatèbank vo dè Briisgauer Landschtänd vorgschtandè, nõchdèm dè Großprior vo Heitersche sèll Amt uss bolitisch/juristischè Gründ nǜmmi uusüèbè hèt wellè.

Dè Übbergang a BaddèBearbeite

Dé Übbergang vo dè Grõfschaft Bõõdorf a s Großherzogdum Baddè isch in drei Schritt übber d Bünni gangè:

Durch dè Rychsdeputationshauptschluß im Johr 1803[9] hèt d Säkularisation au s Kloschter St. Bläsy samt sinèrè Grõfschaft Bõõdorf i d Händ vum Malteserordè gschpüèlt, wo z Heitersche sin dütschè Hauptsitz ghaa hèt. Dè Malteserordè hèt abber nié diè datsächlichi Hèrrschaft übber d Grõfschaft aadrèttè.

Im Prèßburger Friddè[10] hèt s Könnigrych Württèbärg d Grõfschaft Bõõdorf beaaschprucht. S Protokoll über die gepflogene Landes-Übergabe vum 15. April 1806 haaltet fescht, dass nu d Grõfschaft Bõõdorf dè Schwõbè zuèdeilt wörd, wôrènd d Hèrrschaftè Grõfuusè, Birchèdorf, Bettmèdingè, Blommegg un Guètèburg umschtrittè gsi sin un znägscht vo französischè Druppè bsetzt blibbè sin un vum Kurfürschtèdum Baddè separat vowaltet worrè sin.[11]

Gmäß Artikel 19 vo dè Rhybundaktè vum 12. Juni 1806 hèt s Könnigrych Württèbärg im Gegèzug für diè baddischè Zuègschtändnis a andrer Stèll unter andrem d Grõfschaft Bõõdorf a s Großherzogdum Baddè abdrèttè.[12]

D FürschtèBearbeite

cha mò unter Äbt vo St. Bläsy inschpizyrè.

S Gebièt vo dè Rychshèrrschaft BõõdorfBearbeite

D Hèrrschaft gränzt im Nordè un im Südè a s Fürschtèdum Fürschtèbärg, im Weschtè a diè vorderöschterrychischi Grõfschaft Hauèschtai. Im Südè berüürt d Hèrrschaft am Uusgang vu dè Schwarza bi Guètèburg au no d Landgrõfschaft Chlèggau.

D Äbt vum Kloschter hèn d Stellung von èm rychsuumittelbarè Brälatè uubedingt wellè ynää, woby sy sèll i dè Grõfschaft Hauèschtai un èm Zwing un Bann vum Kloschter wegè dè mächtigè landeshèrrlichè Stellung vo dè Habsburger nit chriègè hèn chönnè.[13] Uffgrund vo dè guètè wǜrtschaftlichè Laag vo dè Abtei hèt sèbbi iri Bsitzungè i dè angränzendè Landgrõfschaft Stüèlingè uusdeenè chönnè un isch letschtlich i dè Bsitz vo zwei Drittel vo dè aaltè Landgrõfschaft Stüèlingè chò.[14] Nõchdèm s dè Abtei 1612 glungè isch, im voschuldetè Inhaber vo dè Landgrõfèrächt, im Maximilian vo Bappèheim sini Rächt abzjudè, hèt s Kloschter alli sini neuè Bsitzungè i dè Landgrõfschaft Stüèlingè i dè ab dört rychsuumittelbarè Hèrrschaft Bõõdorf gsammlèt un d Abtei vo Bläsy hèt 1613 d Gnèmigung zuè dè Abdrèttung vo dè Landgrõfschaft a d Rychshèrrschaft chriègt, wo denn 1614 auch datsächlich vollzogè worrè isch. Näbbby isch anno 1618 dè Dryßigjöhrige Chrièg losgangè, wo dè Maximillian vo Bappèheim widder zuè Chlutter chò isch un vo 1620-1624 s Schloß Hoèlupfè massyv renovyrt hèt.

Èndi vum 18. Johrhundert isch s rychsuumittelbare Gebièt vo St. Bläsy in vyr Obberämter ydeilt worrè, wo jewyls vo eim Obbervogt gleitet worrè sin:[15]

  • Obberamt Bõõdorf mit Sitz z Bõõdorf
  • Amt Bettmèdingè bis 1721 mit Sitz z Bettmèdingè, dènõch vo Bõõdorf uus vowaltet
  • Obbervogteiamt Blommegg mit Sitz z Ewèdingè
  • Obbervogteiamt Guètèburg mit Sitz z Gurtwyl, wo abber sèlber nit i dè rychsuumittelbarè Hèrrschaft glègè isch
Gmaind/Vogtei Obberamt Aamerkungè Wappè
Bõõdorf[16] Bõõdorf Hauptort vo dè Grõfschaft un Marktfleggè mit ca. 1 300 Ywooner um 1800; mit èm Bõõdorfer Schloß, dè Steinamülli, im Ottiswald un dè Summerau[17]  
Wällèdingè[18] Bõõdorf  
Münchingè[19] Bõõdorf  
Boll Bõõdorf mit dè Burgschtäll Burg Neu-Tannegg un Burg Tannegg[20] un èm Hof Diètfurt[21] (zämmè au als Hèrrschaft Tannegg bezeichnét)[22] sowiè Obberhaaldè un Badhof  
Gündelwangè[23] Bõõdorf mit Glashüttè[24]  
Holzschlag[25] Bõõdorf  
Grõfuusè (Gricht)[26] Bõõdorf mit dè Vogtei Grõfuusè (Grõfuusè, Amèrtsfäld, Balzhuusè, Brünlisbach, Dürrèbüèl, Ebersbach, Horbè, Lanzèfurt, Rothuus, Schlüèchtmülli, Signau); Vogtei Ebnèt[27] (Ebnèt, Hornbärg, Koolhaaldè, Roorhof, Saubach, Dobel); Vogtei Wittlekofè (Wittlekofè, Roggèbach)  
Birchèdorf (Gricht) Bõõdorf mit Birchèdorf,[28] Brunnõdèrè,[29] Buggèrièd,[30] Hürrlingè,[31] Igelschlatt,[32] Rombach,[33] Vogelsang  
Bettmèdingè[34] Bettmèdingè Obbervogteiamt; um 1800 ca. 1 300 Ywooner; mit Fuulèfürscht, Schönèbach, Schwarzhaaldè, Seebrugg; bis 1721 no mit Bettmèdingè, Mettèbärg, Geroldshofschtettè, Kaßlèt, Rippoldsrièd, Röthèbärg, Seewangè  
Blommegg[35] Blommegg  
Luussä[36] Blommegg  
Grimmelzofè[37] Blommegg  
Aselfingè[38] Blommegg Deilort vu Achdorf, wo sit dè 1970er Johr Ortsdeil vu Blummbärg isch  
Ewèdingè[39] Blommegg Sitz vum Obberamt  
Guètèburg[40] Guètèburg luèg au bi Guètèburg  
Üülingè[41] Guètèburg Vogtei Üülingè mit Witzhaaldè  
Krenkingè[42] Guètèburg  
Detzlè[43] Guètèburg bi Bader „Tetzelnheim“[44]  
Breitèfäld[45] Guètèburg  


LiteradurBearbeite

WeblinggsBearbeite

  Commons: Schloss Bonndorf – Sammlig vo Multimediadateie

Einzelnõchwys/AamerkungèBearbeite

  1. um 1791 Philipp Ludwig Hermann Röder: Bondorf. Im: Geographisches Statistisch-Topographisches Lexikon von Schwaben. Band 1, Stettin 1791, Spaltè 281 Digitalisat
  2. s. Gut S. 543
  3. us èm obberelsässischè Gschlècht mit Stammsitz z Moersbärg (Morimont) gangè; luèg Julius Kindler vo Knobloch: Oberbadisches Geschlechterbuch, Band 3, Heidelbärg 1919, S. 100 Digitalisat un S. 103–106 Digitalisat.
  4. luèg bim Künzel S. 25.
  5. s. Künzel S. 26; wèg èm Johr vum Kauf luèg Gut S. 542.
  6. s. Bader S. 292.
  7. s. Gut S. 543.
  8. s. Gut S. 543.
  9. Hauptschluß vo dè ußerordèntlichè Rychsdeputation vum 25. Februar 1803, § 26 (Volltegscht bi Wikisource).
  10. Friddens-Tractat zwǜschè Sinèrè Majeschtät im Kaiser vo dè Franzosè un Könnig vo Italiè un Sinèrè Majeschtät im Kaiser vo Öschterrych, unterzeichnèt zuè Prèßburg am 26. Dezembèr 1805. Ziff. VIII (Volltegscht bi Wikisource).
  11. Allgemeines Intelligenz- oder Wochen-Blatt für das Land Breisgau und die Ortenau. Nr. 33 vum 23. April 1806, S. 263 (Digitalisat vo dè UB Fryburg).
  12. Rhybundaktè (Volltegscht bi Wikisource).
  13. luèg dõdèzuè Gut S. 541
  14. Joseph Bader: Kloster Sanct Blasien auf dem Walde und seine Gelehrten-Academie. IV: Erwerbung der Grafschaft Bonndorf und der reichsfürstlichen Würde. Fryburg im Briisgau 1874, S. 51 Digitalisat
  15. luèg au bi Franz Ludwig Baumann: Die Territorien des Seekreises 1800. Karlsruè : Braun, 1894 (Baddischi Neujohrsblätter 4), S. 44–45 im Internet Archive
  16. Bõõdorf bi Landeskundi entdeggè online - leobw
  17. Ydraag Summerau (Wohnblatz) bi Landeskundi entdeggè online - leobw
  18. Wällèdingè uff leobw
  19. Münchingè uff leobw
  20. Ydraag Tannegg (Wüèschtung) bi Landeskunde entdeggè online - leobw
  21. Ydraag Diètfurt (uffgangè; d Furt mit Brugg git s nò) bi Landeskundi entdeggè online - leobw
  22. s. Kürzel S. 43
  23. Gündelwangè uff leobw
  24. Ydraag Glashüttè (Woonblatz) bi Landeskunde entdeggè online - leobw
  25. Holzschlag uff leobw
  26. Grõfuusè uff leobw
  27. Eintrag Ebnet (Altgemeinde/Teilort) bei Landeskunde entdecken online - leobw
  28. Ydraag Birchèdorf (Altgmaind/Deilort) bi Landeskundi entdeggè online - leobw
  29. Ydraag Brunnõdèrè (Altgmaind/Deilort) bi Landeskundi entdeggè online - leobw
  30. Ydraag Buggèriéd (Woonblatz) bi Landeskundi entdeggè online - leobw
  31. Ydraag Hürrlingè (Altgmaind/Deilort) bi Landeskundi entdeggè online - leobw
  32. Ydraag Igelschlatt (Woonblatz) bi Landeskundi entdeggè online - leobw
  33. Ydraag Rombach (Wüèschtung) bi Landeskundi entdeggè online - leobw
  34. Bettmèdingè uff leobw
  35. Blommegg uff leobw
  36. Luussä uff leobw
  37. Grimmelzofè uff leobw
  38. Aselfingè uff leobw
  39. Ewèdingè uff leobw
  40. Guètèburg uff leobw
  41. Üülingè uff leobw
  42. Krenkingè uff leobw
  43. Detzlè uff leobw
  44. Joseph Bader: Kloster Sanct Blasien auf dem Walde und seine Gelehrten-Academie. IV: Erwerbung der Grafschaft Bonndorf und der reichsfürstlichen Würde. Fryburg im Briisgau 1874, S. 49 Digitalisat
  45. Breitèfäld uff leobw