Kanton Wallis

en Kanton vo de Schwiz
Sälle Artikel oder Abschnitt brucht e Iberarbeitig un sott dorum durgluegt werre. Des cha de sprochliche Stil, s Format vum Artikel, oder de Inhalt beträffe. Nächers isch in dr Regel uf dr Diskussionssite agee. Hilf bitte mit, die kritisierte Passasche z verbessere un nimm druffabe die Markierig use.

Der Kanton Wallis (Titsch: Wallis; Französisch: Valais; Italienisch: Vallese; Rätoromanisch: Vallais) isch en Kantoon im Südweschtu vaner Schwiz. Im weschtlichu Teil vam Kantoon redut mu französisch (teilwiis öi nu frankoprovenzaalisch), im öschtlichu Teil vam Kantoon titsch. Darum zellt mu du Kantoon öi esie zer Romandii und esie zer Titschschwiz. Der Höiptoort isch Sittu. Flächumäässig isch ds Wallis der drittgreescht Kantoon vaner Schwiz.

Staat Wallis
État du Valais
Wappe vum Staat Wallis État du Valais
Wappe vum Staat Wallis
État du Valais

Basisdate
Staat: Schwiz
Abchürzig: VS
Amtssproche: Franzesisch (60 %),
Tiitsch (30 %)
Hauptort: Sitte (frz. Sion)
Flächi: 5224 km²
(Rang 3)
Iwohner: 317'022[1] (31. Dezämber 2011)
(Rang 9)
Bevölkerigsdichti: 61 Iw./km²
(Rang 23)
Bitritt zuem Bund: 1815
Kantonshyme: Walliserhymne
Websyte: www.VS.ch
Lag
Lag vum Staat Wallis État du Valais in dr Schwyz
Lag vum Staat Wallis
État du Valais in dr Schwyz
Charte
Charte vum Staat Wallis État du Valais
Charte vum Staat Wallis
État du Valais
Gmeinde
Gmeinde im Staat Wallis État du Valais
Gmeinde im Staat Wallis
État du Valais
Dialäkt: Wallisertitsch

Geografii

ändere

Ds Wallis bschteit (mit Üsnaam vam Gibiät jensiits vam Simplonpass) üsum Taal vam Rottu vaner Quällu (dum Rhonegletscher) bis zum Gänfersee und du Situtellinu, bis zur Wassärscheidu. Ufer Nordsiitu sind Bärner und Waadtländer Alpe, im Südu d Walliser Alpe mit du heegschtu Bäärgu vaner Schwiz (Mischabel- und Monte-Rosa-Massiv). D heegschtu Bäärga vanu Walliser Alpu sind di Dufourspitza mit 4'634 m ü. M., dr Dom 4'545 m ü. M., dr Liskamm 4'527 m ü. M., ds Wiishooru 4'505 m ü. M., ds Täschhooru 4'490 m ü. M. und dr bikanntischto Bäärg vaner Wäält, ds Matterhooru 4'478 m ü. M.

Mit dum Aletschgletscher, dum Gornergletscher und dum Fieschergletscher sind di drii greegschtu Gletschra vanu Alpu im Wallis.

Dur du Schutz vanu Bäärgu zring isch ds Höipttaal vam Oberwallis, v. a. aber ds unner Vischpertelli ganz trochus und waarums (Steppuklima).

 
Ds Matterhooru uberum Riffelsee

Wichtigi Siitutääler

Nördlich vam Rottu: Südlich vam Rottu:
Fieschertaal Binntelli
Leetschutaal Saastaal
Dalataal (Leiggerbad) Nikolaitaal/Mattertaal
Turtmatelli
Val d’Anniviers (Eifischtaal)
Val d’Hérens (Eringertaal)
Val de Bagnes
Val d’Entremont
Val-d’Illiez

Regioone und Bizirka mit dum Höiptoort

ändere

Ds Wallis bsteit üs 13 Bizirka. Di Bizirka sind üs du 13 Zäändu entstannu, ufum Kantoonswappu sintsch dur 13 Stäärna dargschtellti.

Di Bizirka Weschtlich Araro und Eschtlich Araro sind üs einum zämmuhaftigu Zäändu entstannu.[2]

 
di Bizirka vam Kanton Wallis
Regioo Bizirk Iwoner Höiptoort Iwoner
Oberwallis Bizirk Goms (frz. Conches) 04385 Minschter 0441
Bizirk Eschtlich Araro (frz. Rarogne oriental)
Bizirk Weschtlich Araro (frz.Rarogne occidental)
11'338 Meril 0720
Araro 01955
Bizirk Brig (frz. Brigue) 28'141 Brig-Glis 13'642
Bizirk Vischp (frz. Viège) 28'955 Vischp 08305
Bizirk Leigg (frz. Loèche) 12'877 Leigg 04134
Mittelwallis Bizirk Siders (frz. District de Sierre) 50'354 Siders (Sierre) 17'295
Bizirk Sittu (frz. District de Sion) 49'505 Sittu (Sion) 35'650
Bizirk Gundis (frz. District de Conthey) 30'178 Conthey (Gundis) 08983
Bizirk Ering (frz. District d'Hérens) 11'188 Vex (Vesch) 01854
Unterwallis Bizirk Entremont (frz. District d’Entremont) 15'943 Sembrancher 01050
Bizirk Martinach (fr. District de Martigny) 50'760 Martinach (Martigny) 20'974
Bizirk Saint-Maurice (fr. District de Saint-Maurice) 14'379 Saint-Maurice (Sankt Moritz) 04540
Bizirk Monthey 49'279 Monthey 18'446
Totaal (13) 357'2820

Ds Wallis het es bsunners trochus Klima mit nummu grad zirka 500 bis 600 mm Niderschlag pro Jaar. D Wintra sind chaalti, d Summra sind heissi und trochuni und äs git generell groossi Temperatüürunnerschida. Der Grund derfir isch di Topografii vam Wallis mit du beidu Gibirgsmassiiv vanu Walliser Alpe im Süüdu und vanu Bäärner Alpe im Noordu, wa beidi teilwiis uber 4'000 m ü. M. hoochi sind und dadurch vil Niderschlag chännunt abfaa, wa äntwäder vam Noordu oder vam Mittelmeer har Richtig Alpe ströömunt. Ds Unnerwallis gcheert sogaar zu de trochundschtu Tellini va ganz Europa.[3][4]

 
Mit Süöne het mu scho im Mittelaalter d Wasserversoorgig sichergstellt. Hitzutagsch fierunt de Süöne entlang biliebti Wanderwäga.[5]

Bivelkrig

ändere

Spraach

ändere

Im Oberwallis (im Oschtu va Siders, französisch Sierre) redut mu Wallisertiitsch, en heegschtalemannische Dialäkt, im Unnerwallis (im Weschtu vam Pfyywaald) redut mu Französisch oder wie mu öi seit «Wälsch».

Teilwiis gcheert mu inu Situtellini va Val Eifisch und Ering nu ds Pattua, en frankoprovenzaalischi Mundart. D natiirli Spraachgränza isch der chlei Bach nördlich vam Rottu, d Raspille, zwischu Siders und Salgesch. Südli vam Rottu isch dr Pfyywaald d Spraachgränza.

Höiptspraache vaner Walliser Woonbivelkrig (in Prozänt, Stand: 2018[6])
Französisch (öi Pattua) 67,0
Titsch (öi Schwizertitsch) 25,1
Portugiisisch 8,0
Italienisch (öi Tessinerisch) 4,4
Englisch 4,2
Spanisch 1,8
Serbisch-Kroatisch 1,5
Albanisch 1,5
annri Spraache 3,7

Kantonaali Amtsspraache sind ds Französischa und ds Standardtitscha, kommunaali Amtsspraache äntwäder Französisch oder Titsch, d Stadt Siders und d Stadt Sittu sind mee oder weniger zweispraachigi.

Französisch- und Titschspraachigi naa Bizirk (in Prozänt, Stand 2018[6])
Monthey Saint-Maurice Martinach Entremont Ering Gundis Sittu Siders Leigg Raron Vischsp Brig Goms
Französisch (öi Pattua) 87,4 89,8 87,4 85,3 93,4 88,9 87,2 82,2 13,1 2,9 4,0 4,4
Titsch (öi Schwizertitsch) 4,5 2,4 2,5 2,7 4,7 3,1 5,8 8,8 86,2 94,0 85,4 89,5 96,6

Religioo

ändere

Ds Wallis isch gschichtlich gsee en römisch-katholische Kantoo. Ds Kantoonsgibiet stimmt im Groossu und Ganzu mit dum Bischtum Sittu uberi, wa im 4. Jaarhunnert isch gigründuts cho und vam 11. bis zum 18. Jaarhunnert es Fürschtbischtum vam Heiligu Römischu Riich isch gsi.[7] Eersch im 19. Jaarhunnert het schi en chleini reformierti Minnerheit ergä, wil immer mee Lit öi va üsserhalb in ds Wallis sind cho wonu; en wichtige Grund isch z. B. dass mu z deer Zit ds öi im Wallis het Isubaanstreckine gibüwwut. D Evangelisch-reformiertu Chirche vaner Schwiz sind hitu durch d Evangelisch-reformiert Chircha vam Wallis verträtu. Hitu sind d römisch-katholisch und d evangelisch-reformiert Chircha beidi öffentlich-rächtlich anerchannti. Im Jaar 2022 sind 64,55 Prozänt vaner Bivelkrig römisch-katholisch gsi, 5,11 Prozänt evangelisch-reformiert und 22 Prozänt hent gseit, schi gcheeregi keinum Glöibu a.[8]

D Religoo vanu Walliser va 2010 bis 2022 (in Prozänt)[8]
Religioo 2022 2021 2020 2019 2018 2017 2016 2015 2014 2013 2012 2011 2010
Römisch-katholisch 64,6 65,8 67,3 68,9 69,6 69,8 71,1 72,8 73,7 74,3 74,9 75,4 75,4
Evangelisch-reformiert 5,1 5,3 5,2 5,6 5,2 5,3 5,8 5,9 5,8 5,8 6,3 5,6 6,4
en annre chrischtliche Glöibu 2,9 3,2 2,9 2,6 3,0 3,3 3,2 3,0 2,7 2,9 2,6 3,0 2,6
en islamische Glöibu 3,6 3,8 3,4 3,2 3,1 3,4 3,2 3,2 3,0 2,8 2,5 2,9 2,1
en jüdische Glöibu 0,1 0,1 0,1 0,1 0,1 0,2 0,2 0,1 0,1 0,1 0,1 0,1 < 0,1
ohni Glöibu 21,8 20,3 19,3 17,8 17,2 15,3 13,9 12,8 12,4 11,7 11,1 11,0 10,3

Abwandrig

ändere

Eso wie in annre Alpukanteen öi ziglunt e Schuppu Lit – mindeschtens vorubergeeund – in ds Mittelland. Jedes Jaar verläänt e Hüüfu v.a. jungi Lit ds Wallis, fer iner Üsserschwiz ga z schaffu, ga z studieru oder fer en Leer z machu. Das het v.a. darmit z tüe, dass d Meglichkeite im Wallis bischränkti sind und je nach Prüef oder Studium ds Agibot nit daa isch. Vil chämunt naa der Leer oder naam Studium wider zrugg in ds Wallis, aber v.a. fer Lit, wa en Hochschüelabschluss hent, is vilfach schwirig naacher im Wallis en Stell z finnu. Dii Lit, wa dirüs pliibunt, ziets aber vilfach gliich nu regelmääsig zrugg in ds Wallis zum Verwandti und Fröinda ga z bsüechu, fer ga z Wandru oder Schgii z faaru; vil hent öi eiguni Feeriuhiischer im Wallis. Der Statistik naa schaffunt taatsächli zwei Drittel va allnu Walliser, wa en heecheri Üsblidig hent abgschlossu, nit in irum Heimatkantoo. Der Kantoo inweschtiert jedes Jaar zirka 50 Millione Schwizer Franku in d Üsbildig va Lit, wa spääter üsserhalb vam Kantoo tient schaffu und wonu.[9][10][11]

Verfassig und Politik

ändere

D hitig Kantonsverfassig[12] isch vam 8. März 1907 (mit ehüüfu Ändrige).

D Legislatiiva

ändere

Di gsetzgäbund Hermandat isch dr Grooss Raat (französisch: Grand Conseil) mit 130 Abgordnutu und iru 130 Stellverträtru (Suppleantu), wa alli vam Volch fer vier Jaar gwäälti chämunt.

Alli Gsetzi, wa der Groossu Raat bstimmt, miessunt mitera Volchsabstimmig bistäätigti cho, we 3000 Stimmbirächtigti innert 90 Tagu, naadem dass es Gsetz der Öffentlichkeit isch züegänglich gmachts cho, eini verlangunt (dem seit mu öi «fakultativs Referendum»). Jedi Revisioo vaner Kantoonsverfassig müess ds Volch mitera Volchsabstimmig bistäätigu (dem seit mu öi «obligatoorischus Referendum»). Derzüe chunnt, dass ds Volch ds Rächt het mitera Volchsiniziatiiva sälber es Gsetz üszschaffu, z ännru oder üfzhäbu (darfer brüüchts d Unnerschrift va 4000 Stimmbirächtigtu) oder en Ännrig iner Verfassig z verlangu (darfer brüüchts d Unnerschrift va 6000 Stimmbirächtigtu).

Di partiipolitisch Zämmusetzig vam Groossu Raat gseet sit du Waale vam 7. März 2021 eso üs:

Zämusetzig vam Groossu Raat (sit 2021)
CVP (d Schwaarzu) 40 Sitza
FDP (di Blaawu) 27 Sitza
SVP 22 Sitza
SP (d Rootu) 15 Sitza
GPS (di Grienu) 13 Sitza
CSPO (di Gälbu) 8 Sitza
CSP 4 Sitza
annri 1 Sitz

D Exekutiiva

ändere

D oberscht Vollzugs- und Verwaltigsbihörda isch der Staatsrat (französisch: Conseil d’État). Der Staatsrat het füüf Mitglider, wa diräkt vam Volch im Majorzsyschteem fer vier Jaar gwäälti chämunt. Jedi vanu drii verfassigsmäässigu Regioone (Ober-, Mittel- und Unnerwallis) hent ds Arächt uf mindeschtens ei Sitz im Staatsrat. Derzüe gits nu en Bizirksklausla, wa verhinnrut, dass eine vanu Bizirka dopplut im Staatrat verträttne isch.

Staatsrät 2021–2025
Staatsrat Partii Regioo im Amt sit Departemänt
Christophe Darbellay Mitti/CVP Unnerwallis 2017 Departemänt fer Wirtschaft und Bildig
Frédéric Favre FDP Mittelwallis 2017 Departemänt fer Sicherheit, Inschtituzioone und Sport
Franz Ruppen SVP Oberwallis 2021 Departemänt fer Vercheer, Buw und Umwäält
Roberto Schmidt Mitti/CVP Oberwalllis 2017 Departemänt fer Finanze und Energii
Mathias Reynard SP Mittelwallis 2021 Departemänt fer Gsunnheit, Soziaals und Kultuur

D Judikatiiva

ändere

Ds oberscht kantonaal Gricht isch ds Kantoonsgricht z Sittu. Äs isch fer Zivil- und Straaffäll, fer ds Sozialversichtrigsrächt und fer ds Verwaaltigsrächt züeständig. Fer Zivil- und Straaffäll inera eerschtu Inschtanz gits öi nu nin Bizirksgricht. Ufer Äbuni vanu Gmeinde gits es Gmeirichteramt als Schlichtigsbihörda und es Poliziigricht.

Verträtig ufer Äbuni vam Bund

ändere

Der Kanton Wallis het acht Sitza im Nationaalrat und zwei Sitza im Ständerat.

Wirtschaft

ändere

Stausee

ändere
 
Grande Dixence, eini vanu heegschtu Staumüüre vaner Wäält

Di Grande Dixance am Lac de Dix isch eini vanu heegschtu Staumüüre vaner Wäält und d heegschta va Europa. Schi isch 285 m hoochi. Der Stausee liggut ufera Heechi va 2'365 m ü. M. und het 400 Millioonu Kubikmeeter Wasser. Öi di zweitheegscht Staumüüra isch im Wallis und zwaar isch das dii vam Lac de Mauvoisin. Schi isch 250 m hoochi. Der Stausee liggut ufera Heechi va 1'975 m ü. M..

Annri Stausee im Wallis sind der Lac de Tseuzier (1'777 m ü. M.), der Lac de Moiry (2'248 m ü. M.) mit schiinum typisch hell-türkis-faarbigu Wasser, der Lac d’Emosson (1'930 m ü. M.), und der Lac du Vieux Emosson (2'225 m ü. M.), wa derfir bekannte isch, dass mu uber 800 Füessabtrick va Dinosaurier het gfunnu, wa um di 250 Millioonu Jaar aalti sind. Nördlich vam Santschpass isch der Sanetschsee (2'034 m ü. M.) und zhinnersch veri im Saastelli isch der Mattmark-Stausee (2'204 m ü. M.), wa leider derfir bekannt isch, dass im Jaar 1965 bim Büwwu vaner Staumüüra 88 Lit sind um ds Läbu cho. Aner Gränza zu Itaaliu isch der Griessee (2'387 m ü. M.), im Leetschutelli gits en Stausee z Fäärdu (1'300 m ü. M.), oberhalb vaner Massaschlucht isch der Gibidum-Stausee (1'436 m ü. M.), wa schiis Wasser vam Aletschgletscher berchunt, dum greeschtu Gletscher vanu Alpe.

Faanu und Wappu

ändere
 
Der Walliserfaanu vorum Hibschhooru

Ufum Walliserfaanu sind 13 Stäärna uf root-wiisum Grund, wa in drii Reje agoordnuti sind (Verteilig: 4-5-4). D root Hälfti mit du wiisu Stäärna isch rächts, d füüf mittleru Stäärna sind zweifaarbig und d wiiss Hälfti mit du rootu Stäärna isch linggs. Wemu du Faanu anu Faanumaschtu tüet, isch d wiiss Hälfti mit du rootu Stäärna immer ufer Sita vam Maschtu.[13]

Root und Wiiss (friener Root und Silber) sind d Faarbe vam Bischof va Sittu. Di 13 Stäärna stellund di 13 Zeendu (hitu di 13 Bizirka) dar. Der Faanu und ds Wappu gits vermüetli scho sit dum Jaar 999, wa der Rudolf III. ds Wallis dum Bischtum Sittu het ubergä, aber dennzumaal hets warschinli nu kei Stäärna drufgchä. Zum eerschtu Maal urchundlich bileiti isch der Faanu im Jaar 1220. Am Ändi vam 15. Jaarhunnert gibts Wappu mit 6, 7, 9, 11 und 16 Stäärna. Ab 1802 sind de 12 Stäärna gsi und eersch, wa der niww Bizirk Gundis am 12. Mai 1815 isch derzüecho, isch de öi der 13. Stääru derzüecho.[14]

Lüeg öü

ändere

Literatur

ändere
ändere
  Commons: Kanton Wallis – Sammlig vo Multimediadateie

Referänze

ändere
  1. Statistische Berichte (Site cha nüme abgrüeft wärde; Suche im Webarchiv)[1] [2] Vorlage:Toter Link/www.vs.ch (PDF). Kantonales Amt für Statistik und Finanzausgleich des Kantons Wallis.
  2. Anton Riva: Raron (Zenden, Bezirk). In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz., Zugriff am 2. Mai 2023
  3. Das Klima der Schweiz – eine kurze Übersicht. In: MeteoSchweiz. Archiviert vom Original am 29. Mai 2010; abgruefen am 30. Mai 2014.
  4. Klima. In: Wikiwallis. 27. Mai 2010, archiviert vom Original am 31. Mai 2014; abgruefen am 30. Mai 2014.
  5. Wallis: Suonen
  6. 6,0 6,1 Kanton Wallis, Kantonales Amt für Statistik und Finanzausgleich: Statistisches Informationsbulletin, Nr. 2, Juli 2020, z letscht aglüegt am 2. Februar 2024.
  7. Gregor Zenhäusern: Sitten (Fürstbistum). In: Historisches Lexikon der Schweiz.
  8. 8,0 8,1 Bundesamt für Statistik: Religionszugehörigkeit nach Kantonen (Ständige Wohnbevölkerung ab 15 Jahren), 2022, z letscht aglüegt am 1. Februar 2024.
  9. Wegziehen – Bleiben – Zurückkehren, Sion 2004. (PDF) vs.ch, Sittu, Juni 2004 (zletsch aglüegt am 12. Februar 2024).
  10. VS-link: ein vom Kanton Wallis lanciertes Projekt gegen den brain drain. vslink.ch, zletscht aglüegt am 12. Februar 2024.
  11. Studie zu Lebenssituation und Sprachverhalten von Oberwalliser Migranten in Bern, Bern 2006. (PDF) Inschtitut fer Spraachwissuschaft, Universitäät Bääru, archiviert vam Orginaal am 23. Dezember 2014; zletscht aglüegt am 12. Februar 2024.
  12. Verfassung des Kantons Wallis. In: admin.ch. Bundeskanzlei (BK), z letscht aglüegt am 1. Februar 2024.
  13. Valais/Wallis canton (Switzerland), Flags of the World (fotw.info), z letscht aglüegt am 2. Februar 2024 (englisch).
  14. Wappen der Schweiz. Heraldry of the World, archiviert vom Original am 19. März 2014; z letscht aglüegt am 2. Februar 2024 (englisch).