Züri

Hauptschtadt vom Kanton Züri, Schwiiz
Disambig.svg Dä Artikel behandlet d Stadt Züri. För witeri Bedütige lueg bi Züri (Begriffsklärig).
Dialäkt: Züritüütsch

Züri (hochtüütsch: Zürich; latynisch. Turicum;[2] rätoromanisch roh-sursilvan-turitg.ogg Turitg , iteliänisch Zurigo) isch d Hauptstadt vom Kanton Züri und di grööscht Stadt vo de Schwiiz. Si hät sälber öppe 390'000 und mit irer Aglo zäme öppen anderthalb Millioone Iiwoner. Züri liit a de Limet und am Zürisee.

Zürich
Wappe vo Zürich
Basisdate
Staat: Schwiiz
Kanton: Züri (ZH)
Bezirk: Züriw
BFS-Nr.: 0261i1Expression-Fähler: Nit erkannt Satzzeiche „'“f4
Poschtleitzahl: 8000–8099
UN/LOCODE: CH ZRH
Koordinate: 683248 / 24816147.3790228.541001408Koordinaten: 47° 22′ 44″ N, 8° 32′ 28″ O; CH1903: 683248 / 248161
Höchi: 408 m ü. M.
Flächi: 91,88 km²
Iiwohner: 391'068 (31. März 2012)[1]
Website: www.stadt-zuerich.ch
Blick vom Üetlibèèrg uf d Stadt abe

Blick vom Üetlibèèrg uf d Stadt abe

Charte
ZürichseeChatzenseeGreifenseeKanton AargauBezirk AffolternBezirk BülachBezirk BülachBezirk DielsdorfBezirk DietikonBezirk HorgenBezirk MeilenBezirk PfäffikonBezirk UsterZürichCharte vo Zürich
Iber des Bild
w

Inhaltsverzeichnis

GeografiiBearbeite

LandschaftBearbeite

 
D Altstadt. Vo linggs: De Predigerchoor (Zäntralbiblioteek), s Groossmöischter, de Predigerturm; echli wiiter äne s Fraumöischter und rächts de Turm vom St. Peeter mit em grööschte Zifereblatt vo Europa.

D Stadtmiddi vo Züri liit uf 408 m ü. M. am undere (nördliche) Änd vom Zürisee, iipettet zwüschem Üetlibèèrg im Weschte und em Züribèèrg im Oschte. De Züribèèrg gaat gäge Südoschte uf em Stadtgebiet bis zum Adlisbèèrg und zum Ötlisbèèrg. Im Norde vom Limettaal sind de Chäferbèèrg und de Hönggerbèèrg, wo druf en Campus vo de ETH isch. Zwüschet em undere Siiltaal und em Zürisee liit de Äntlisbèèrg.

Dur Züri flüüssed d Limet, won usem Zürisee chunt, d Siil im Siiltaal und d Glatt ganz im Nordoschte vom Stadtgebiet. Im Nordweschte ghöört en Täil vo de Chatzeseeè zu Züri. Vom Rietbiet Chatzewise bim Obere Chatzesee flüüsst de Chatzebach, wo z Afoltere im Chräis 11 de Holderbach ufnimmt und a de Stadtgränze bi Öörlike in Löitschebach, en Siitebach vo de Glatt, mündet. Vom Züribèèrg obenabe lauffed de Weerebach und de Stöcketobelbach in Zürisee und de Saagetobelbach gäge Norde und bi Stettbach öppe de Stadtgränze naa i d Glatt. Im stotzigen und füechte Oschthang vom Ütlibèèrg, wo für Fuessgänger gföörli chan sii, ligged ganz vil Quäle und Bäch i de vile Tobel zwüsched de Bèèrgvorsprüng, wo en Name mid der Ändig -egg händ, so wie d Manegg oder d Bernegg. Uf de Manegg ligged – me gseet si fascht nüme – d Ruiine vo der Burg Manegg. Gäge Süüde gaat d Hööchi vom Üetlibèèrg wyter uf der Albis zue.

D Altstadt liit bäidsiitig vo de Limet. No hüt cha me di weschtlich Abgränzig vo de früenerige Stadt tank em Schanzegrabe guet gsee. De künschtlich Kanal isch bim Bou vo de dritte Stadtbefeschtigung im 17. und 18. Jaarhundert aagleit woorde. Scho dänn isch en Täil vom Wasser usserhalb vo dr Stadt us em See abgläitet und i dèè Grabe, wo um d Baschtioone und d Bollwèèrch ume gaat, und unden a de Stadt wider zrugg i d Limet gfüert woorde. Der grööscht Täil vom Schanzegrabe git s hüt na, aber s Wasser wird iez nüm tiräkt i d Limet, sondern bim Hauptbaanhof i d Siil gläitet. Bim Platzschpitz echli underhalb vo der Altstadt mündet d Siil i d Limet, wo deet es Stauweer hät. Im Gebiet weschtlech vo de Siil sind d Stadtdäil Ussersiil, Wiedike und Industriikwartier.

De Huusbèèrg vo Züri isch de Üetlibèèrg mit em Bèèrggaschthof, wo s sid 1815 git, und sim Fèrnseeturm. Dèè isch 187 Meeter hööch. D Stadtgränze lauft em Graat vom Üetlibèèrg na oben a de Falätsche und bi de private Säilbaan vom Läiterlibèèrg – wo di eltischt Säilbaan vom Kanton Züri isch[3] – verby bis zu de Baldere – da isch au emaal e Burg gsii, d Ruiine isch aber nöd uf em Gebiet vo de Stadt Züri, sondern im Bann vo Stalike naach bi de Felsenegg.

StadttäilBearbeite

Bis is Jaar 1893 isch Züri nöd gröösser as di hütig Altstadt mit zwoo Helftene uf beede Syte vo de Limet gsii. Doozmaal hät mer s eerscht Maal e Räije vo Ussegmäinde i d Stadt iigmäindet. Di zwäit Wäle vo Iigmäindige isch im Jaar 1934 über d Büüni ggange, und so isch Züri drissg Mal gröösser worde als es im 19. Jaarhundert gsii isch. Im Jaar 2018 fiirt me s Jubilèèum vo 125 Jaar sid em Afang vo de Iigmäindige.[4]

Hüt hät Züri zwölf Stadtchräis, wo vo 1 bis 12 durenumeriert sind. Jede Chräis hät eis oder mee Quartier.

  • Chräis 1: Altstadt (mit em Döörfli, em Raathuusquartier, em Oberdoorf, em Lindehoof und de Baanhofstraass, em Hauptbaanhof, em Lööweplatz und de City)
  • Chräis 2: Ängi, Wolishofe, Läibach (1893 iigmäindet): am weschtliche Züriseeuufer
  • Chräis 3: Wiedike (1893 iigmäindet): im Siiltaal
  • Chräis 4: Ussersiil (1893 iigmäindet): weschtlich vo de Siil
  • Chräis 5: Induschtriiquartier (1893 iigmäindet): im Limettaal, weschtlich de Limet naa
  • Chräis 6: Oberstraass und Understraass (1893 iigmäindet): am Hang vom Züribèèrg
  • Chräis 7: Fluentere, Hottinge, Hirschlande (1893 iigmäindet) und Witike (1934 iigmäindet): a de Häng vom Züribèèrg und em Adlischbèèrg
  • Chräis 8: Riessbach (1893 iigmäindet): am öschtliche Züriseeuufer
  • Chräis 9: Altstette und Albisriede (1934 iigmäindet): zwüschet de Limet und em Üetlibèèrg
  • Chräis 10: Wipkinge (1893 iigmäindet) und Höngg (1934 iigmäindet): rächts de Limet naa
  • Chräis 11: Afoltere, Öörlike und Seebach (1934 iigmäindet): nördlich vom Chäferbèèrg
  • Chräis 12: Schwamedinge (1934 iigmäindet): im Glattdaal, nördlich vom Züribèèrg

Wichtigi Hüüser und schööni OortBearbeite

 
s Grossmöischter

S hischtoorisch Waarzäiche vo Züri isch s Groossmöischter. Anderi wichtige Altstadtchile sind s Fraumöischter und de Sankt Peeter. A de Limet hät s näbem Raathuus e paar schööni Zoufthüüser. Schööni, stimigsvoli Gässli sind öppe d Auguschtiinergass, d Wüeri, de Nöimèèrt, d Froschaugass, d Predigergass, d Chirchgass und d Trittligass, und schööni Plätz im Zäntrum vo de Stadt sind der alteerwürdig Lindehoof, de nöi gstaltet Sächsilüüteplatz, de Möischterhoof, de Park vom Kantonsspitaal und de Platzspitz.

Z Züri chamer au studiere, entweder am «Poly», das isch di Äidgnössisch Tächnisch Hoochschuel (ETH), oder a der «Uni», das isch d Universitèèt vom Kantoon Züri oder dr Zürcher Hochschuel für d Künscht ZHDK.

I dr Stadt Züri hät s vil Spitööler, s Unispitaal, s Burghölzli und anderi.

BevölkerigBearbeite

StatistikBearbeite

Jaar 1850 1860 1870 1880 1888 1900 1910 1920 1930
Iiwooner 41690 51725 66288 87949 103123 168030 215488 234808 291007
Jaar 1941 1950 1960 1970 1980 1990 2000 2010 2014
Iiwooner 336395 390020 440170 422640 369522 365043 363273 371633 402275

HèrkumftBearbeite

De Atäil vo de Ussländer s dr Stadtbevölcherig liit bi öpe 32,4 Prozänt (Stand 2017). Ane 2016 hät s 133473 ussländeschi Persone zelt. Mee als 107000 devo sind vo europäische Länder gsi, fasch 13000 us Asie, öppe sibetuusig vo Amerika und nid ganz sächstuusig us Afrika.

Im 20. Jaarhundert hät sech d Zahl vo de Ussländer starch ggänderet. Ane 1910 händ si de gröscht prozäntual Atäil gha, mit fascht 35 Prozänt, und die mäischte vo dene sind Düütschi gsi. Nach em Erschte Wältchrieg isch di uusländisch Bevölcherig gschnäll zrugggange, und grad nach em Zwäite Wältchrieg sind s z Züri nu na öpe sibe Prozänt gsii. I de Ziit vom wirtschaftlechen Uufschwung isch dän für d Wirtschaftsregioon Züri d Zuewanderig au us em Ussland wider grösser gsi, z’erscht für vil Jaar vor alem Iteliääner und öpe vo de 1970er Jaar au meh vom ehemolige Jugoslawie. So um d Jaartusigwändi händ jetz d uusländergruppe vo de düütsche, de Franzoose und de Inder bi wiitem am mäischte zuegnaa. Weniger woorde sind i dr nöischte Ziit vor alem d Lüüt vo de Balkanländer, vo Itaalie und Spanie. Sid ane 2000 händ sech z Züri jedes Jaar es baar tuusig Persone usem ussland chöne la ypürgere.[5]

Grösseri Gruppe (mee als tuusig) vo Lüüt us de europäische Länder hät’s i de Stadt Züri ane 2016 gha:[6]

Länder vo de EU:

anderi europäischi Länder:

ReligiooneBearbeite

Tradizionell isch Züri e refermierti Stadt. Hüt aber sind nu na 24,6 % vo de Iiwooner evangelisch-reformiert, 29,7 % sind römisch-katholisch (Stand 2011).

WiirtschaftBearbeite

 
De Motor vo de Zürcher Wiirtschaft: de Zürcher Hauptbaanhof

Züri isch d Wiirtschaftsmetropole vo de Schwiiz. Di beede Grossbanke UBS und Credit Suisse und natüürli au d Zürcher Kantonalbank händ daa ire Hauptsitz. Iri Gebäude stönd am Paradeplatz oder a de Baanhofstraass.

D Stadt Züri isch zur Wiirtschaftsmetropole woorde, wil si s gschafft hät, i de 1850er-Jaare als eerschti Stadt vo de Schwiiz di beschte Isebaanverbindige z boue. Das isch under anderem au s Verdienscht vom Alfred Äscher. Er isch nöd nu i de Regierig gsässe, sondern au Presidänt vo de Schwiizerische (de facto: zürcherische) Nordoschtbaan (NOB) gsii und derzue Presidänt vo de Kreditaastalt, won er ggründet hät. Die hät de NOB s Gält ggèè, zum d Isebaane boue. Dänn hät all das müese versicheret wèèrde – en nöie Wiirtschaftszwiig isch geboore gsii. Zum Schaffe hät mer Arbeiter pruucht und die händ mit irem Konsuum wider d Wiirtschaft aakurblet.

Hüt sind fascht all Fabrike verschwunde. I der ehemaalige Maschinefabrik Escher Wyss AG hätt bis ane 2014 na d Andritz Hydro AG, früener isch das d VA Tech Hydro AG gsi, Turbiine produziert. (Die Firma gaat zrugg uf d Sulzer, wo 1969 d Escher Wyss übernaa hätt). Übrig blibe isch na d MAN Turbo, wo au ursprünglig us de Escher Wyss chunt und Turbolader produziert.[7]

Andersch isch d Entwicklig bi de Banke und Versicherige ggange. Hüt sind all groosse Versicherige ussert de Waadt-Versicherig i Zürcher Psitz. Au die groosse Schwiizer Banke händ sich zämegschlosse und sind hüt all z Züri dihäi.

D Abtäilig «Wirtschaft & Arbet» vo de Stadt Züri schrybt, d Stadt heig hüt Arbetsplätz für öppe 380'000 Lüüt.[8]

Bekannti Wirtschaftsfüerer us Züri

PolitikBearbeite

StadtpolitikBearbeite

 
s Stadthuus
 
s alte Zürcher Rathuus. Hütt ghöörts em Kanton und s isch de Tagigsoort vom Kantonsraat und au vom Gmäindraat

I de Stadt regiert de Stadtraat; er hät sin Sitz im Stadthuus näbet em Fraumöischter. D Stadtpresidäntin isch d Corine Mauch (Stand 2018).

Mitglider vom Zürcher Stadtraat
(ab Mai 2018; Departemäntszuetäilig zum Täil gültig ab Juni 2018)[9][10]
Name Departemänt Partei
Corine Mauch,
Stadtpresidänti
Presidiaaldepartemänt SP
Daniel Leupi (* 1965) Finanzdepartemänt Grüeni Partei
Karin Rykart (* 1971) Sicherhäitsdepartemänt Grüeni
Andreas Hauri (* 1966) Gsundhäits- und Umwältdepartemänt GLP
Richard Wolff (* 1957) Tüüffbou- und Entsorgigsdepartemänt AL
André Odermatt (* 1960) Hochboudepartemänt SP
Michael Baumer (* 1974) Departemänt vo den Industrielle Betriib (* 1974) FDP
Filippo Leutenegger (* 1952) Schuel- und Sportdepartemänt FDP
Raphael Golta Soziaaldepartemänt SP

Em Stadtraat staat d Stadtschryberi zur Syte. Das isch sid ane 2012 d Claudia Cuche-Curti (* 1959). Si isch d Naachfolgeri vom André Kuy.[11]

D Stadtpolitik wird vom Zürcher Gmäindraat gmacht, wo 125 Mitglider hät. Es sind drin ab 2018 sibe politischi Parteie verträtte: Für d Legislatuur vo 2018 bis 2022 hät d SP 43 Sitz, d FDP 21, d SVP 17, di Grüen Partei 16, di Grüenliberaal Partei 14, di Alterantyv Lischte zää und d EVP vier. Der Gmäindraat informiert mit ere äigete Website über sini Tèètigkäit und sini Zämesetzig.[12]

KantonspolitikBearbeite

Im Raathuus am Limetggèè isch de Kantonsraat dihäi. Sächs vo de 18 Waalchräis, wo dr Kanton für d Kantonsraatswaale feschgläit hät, sind i dr Stadt Züri.

Bi de Kantonsraatswaale ane 2011 hät s das Ergäbnis ggèè: BDP 1,5 %, CVP 4,7 %, EDU 0,8 %, EVP 2,3 %, FDP 11,6 %. GLP 11,0 %, GP 14,6 %, SP 28,6 %, SVP 18,9 %, Suschtigi 5,9 %.

Bi de Kantonsraatswaale 2015 isch s Ergäbnis das gsii (für de ganz Kantoon): SVP 54 Sitz, SP 36 Sitz, FDP 31 Sitz, Grüeni 13 Sitz, GLP 14 Sitz, CVP 9 Sitz, EVP 8 Sitz, AL 5 Sitz, BDP 5 Sitz, EDU 5 Sitz.[13]

Zürcher PolitikerBearbeite

Kultur z ZüriBearbeite

 
S Schwiizerische Landesmuseum isch am Ändi vom 19. Jaarhundert poue woorde.

Ort für d KulturBearbeite

Z Züri hät s en huuffe Hüüser für kultureli Zwäck:

und suscht no vili Museè, und dän natüürli au de Zürizoo mit de Masoalahale. Und au Pflanze chamer aluege: So isch d Sukkuläntesammlig – oder d «Suki», wie d Zürcher säged – i der Ängi under Kakteeliebhaber wältbekannt; und au de botaanisch Gaarte z Riesbach mues mer gsee haa.

 
s Logo vom Toonhaleorcheschter

MusigBearbeite

Zu de vilfältige Zürcher Musigkultur ghööree emaal di gröössere Musigformazioone, so wie s Toonhalenorcheschter, s Zürcher Chamerorcheschter, d Zürcher Simfooniker, s Akadeemisch Orcheschter Züri, d «Philharmonia» vom Ooperehuus, d Orcheschtergsellschaft Züri und s Neue Zürcher Orcheschter, wo 1990 für d Musigvermittlig ggründet woorden isch, zum nu emal es paar gröösseri uufzzele.

Züri hät hüt mee als sibezg Chöör, aagfange bi de Zürcher Vokalischte, em Manechoor Züri, de Kantorei vom Sankt Peeter, de Zürcher Singstudänte (de Studäntegsangveräin, wo scho ane 1849 gründet worden isch), em Zürcher Singchräis, em Bach-Kolleegium und em «collegium vocale grossmöischter» bis hi zu de Zürcher Sängerchnaabe, zum Jazzchoor «Jazzcetera», zum Schwuule Manechoor Züri «schmaz» und zu alne andere, wo zum Musigläbe byträäged.[14]

Und wämmer jetz emaal wänd goge luege, wies dän z Züri mit de Spraachen uusgseht, wo i de Choormusig vorchömed, und psunders wies mit der «alemanische» Singkultur staat – gmäint isch s Singe vo Mundaartlieder –, so isch z säge, ass das nöd en äigeti Musigsparte für sich isch, wil de Tieläkt a verschidenen Oort, wo mer singt, voorchunt, je nach dèm, was d Komponischte und die, wo für d Konzèrtprogramm zueständig sind, wüntsched.

D Kantoreie und Chilechöör händ früener die latynische Chilelieder gsunge; am Groossmöischter isch scho ane 1259 vom Kantor, aso em Singmäischter, d Reed, und im Mittelalter isch s Groossmöischter-Stift überhaupt im Bischtum Choschtez, was d Chilemusig aagaat, z vorderscht gsy. I de Reformazioon hät me nach em Wile vom Zwingli s Singe vo de Chöör i de Gottesdienscht abgschafft und ane 1528 hät me au d Orglen us em Groossmöischter usegrisse. Eerscht mit de Zyt isch d Chilemusig z Züri wider ygfüert worde, und jetz hät men mängmal au uf Tüütsch gsunge.[15]

Am Aafang hät me i de wältliche Choorkonzèrt, sit em spaate 18. Jaarhundert, und dän au a de groosse Gsangsfäscht zmäischt di hoochtüütsche Lieder voorträit, wo vo de groosse Tichter und Komponischten uufgsetzt woorde sind. S eerscht Äidgnössisch Gsangsfäscht isch 1843 z Züri duregfüert woorde.[16] Au ane 1858, 1880, 1905 und 1973 sind die nazionaale Fäscht wider z Züri gsy. 1899 isch au de Zürcher Kantonaalgsangveräin entstande.[17]

Z Züri hät scho vorhèèr de eerscht grooss Mäischter vom Choorgsang i de Schwyz (was doozmaal natüürli nu für d Manechöör tänkt gsi isch) gwürkt, de Hans Georg Nägeli, wo sys Tänkmaal hüt uf de Hoohe Promenaade z Züri hät. Syn Naychlass isch i de Zäntraalbiblioteek z Züri underpraacht. Er hät als Komponischt und au grad na als Musigverleger gschaffet. Vo im hämmer us de Liederbüechli, wo-n-er useggèè het, vil Lieder, wo me hütt als beliebti Volchslieder no guet gchänt, wie öppe s «Freut euch das Lebens» und s Chilelied «Lobt froh den Herrn, ihr jugendlichen Chöre». De Nägeli hät z Züri ane 1805 s Musiginschtituut ggründet und ane 1810 de Manechoor. Er isch au bi den Aafäng vo der Allgemäine Musig-Gsellschaft Züri, wo 1812 ggründet woorden isch, deby gsy. Syni Lieder hät er ali uf hoochtüütsch gschribe, und si händ di grooss Schwyzer Choorbewegig im 19. Jaarhundert entschäidend prèègt. Z Züri hät dänn de «Gmischt Choor» sit synere Gründig ane 1863 als Vorryyter druff glueget, zäme mit de Mane au d Fraue la z singe, aber alewyl konsekwänt mit hoochtüütscher Musig – und dezue ane singt er au na Gsäng i andere Hoochspraache.[18]

Näbed de klassische tüütsche Lieder und de Schwyzer Choorlieder wie dène vom Nägeli und vo andere Komponischte händ d Mundaartlieder, wo im Land susch scho sit langem bekannt gsi sind, i de Repertoire vo de Chöör äigetli eerscht im 20. Jaarhundert so richtig Platz gfunde. Tank de Liederbüecher wie öppen em Rööseligarte vom Otto vo Greyerz sind die eltere Mundartlieder wider mee bekannt woorde. Und vo vil Schwyzer Mundaartschriftsteller sind naadisnaa alewyl nöii Lieder und grad au speziell Chindeliedli für s privaat Singe und d Schuel dezuechoo. Vo de Tichteri Sophie Haemmerli-Marti, wo sälber au langi Zyt z Züri gläbt hät, sind vil Gedicht vo Komponischte vertoont worde, wo dänn zu nöie Volchslieder woorde sind. De Komponischt Artur Beul hät spööter zeerscht für d Schuel schööni Lieder gschribe, wo wytume bekannt woorde sind, grad au öppe wäge de Konzèrt vo de Gschwüschterte Schmid, wo em Beul syni Lieder wie «Stägeli uf, Stägeli ab» oder «Übre Gotthard flüged Bräme» legendèèr gmacht händ. Und e groossi Rolle spiled i de Tüütschschwyz es paar Melodye vo erfolgryche Tieläkttheaater wie de «Chlynen Oopere vom Dörfli z Züri», wo mit de Musig vom Paul Burkhard ane 1952 im Schauspilhuus Züri uuruufgfüert woorden isch. I dèm Stuck chunt e ganzi Räije vo Mundaartlieder vor, wo me nöd vergisst, so wie «Mis Dach isch de Himmel vo Züri […] und Züri, ganz Züri mis Huus», wo de Werner Wollenberger gschribe hät.[19] I der Interpretazioon vom Zarli Carigiet isch das en Schwyzer Evergreen woorde. Dezue ane sind sit de letschte Jarzäänt vom 20. Jaarhundert Schwyzer Liedermacher populèèr gsy, so wie de Zürcher Musiggaberettischt Blues Max und der Andrew Bond.

Äine vo de bekantischte Zürcher Chinderchöör chunt nöd us de Stadt Züri sälber – es isch ja au i de Kultuur eso, dass s Stadtläbe nöd a de politische Gränzen ufhört – sondern us de Naachbergmäind grad im Weschte näbed Züri im Limettaal une: es isch de Choor Schlieremer Chind, wo ane 1957 vom Lehrer und Gabarettischt Werner von Aesch zäme mit em Zürcher Musigverleger Hans Jecklin ggründet woorden isch. De Jecklin isch äine vo de Läiter vom renomierte Musighuus Jecklin vo Züri gsy.[20] D Schlieremer Chind händ nöd nu im Kanton Züri, sondern i de ganze Tüütschschwiiz alti und ganz nöii Chindelieder uufgfüert und bim Jecklin uf Schallplatte, Toonbändli und CeeDee chöne usegèè.

Es anders grosses und tradizioonsrychs Musighuus vo Züri isch de Musig Hug, wo scho ane 1807 als Nachfolger vom Verlaag vom Hans Georg Nägeli ggründet worden isch und wo sis Gschäft am Limetggèè hät. Ane 2017 hät d Firma Musigpunkt AG vo Luzärn de Musig Hug übernaa.[21] Gwüss s populärscht Schwiizer Liederbuech für Chind isch s «Chömed Chinde, mir wänd singe», wo de Musig Hug ane 1946 s erscht Mol useggèè hät. I dèm Buech sind zum Täil hoochtüütschi und zum Täil Mundartliedli din; grad s eerscht isch vo de Sophie Haemmerli-Marti mit de Musig vom Karl Weber; es ghäisst: «Schneeglöggli lüüt»; anderi sind vom Josef Reinhart und vo de Johanna Spyri.

Liederbüecher mit Mundaartstuck hät au de Leermittelverlaag Züri useggèè. Äis vo ane 2016 ghäisst «Eifach singe», en anders «Suneschtraal tanz emal».

I de Zürcher Choorkultur sind vil Spraache verträtte, näbet de alte Spraache und de andere Schwyzer Landesspraache grad i de nöiere Underhaltigsmusig und im Jazz immer mee au s Änglisch. Und eerscht rächt vil Spraache wèèrded vom «Choor vo de Nazioone z Züri» ggsunge. Das isch es nöis Ensemble, wo ane 2011 ggründet woorden isch und wo Lüüt us alne mögliche Hèèrkumpftsländer uufnimt. Es sind jetz Persoone us öppe zwänzg Länder deby, wo i de Konzèrt Lieder vo irne Kultuure voorträäget.[22]

S «Forum Alti Musig Züri», en Veräin, wo ane 1994 ggründet woorden isch, tuet Musig us früenere Jaarhunderte, vom Gregoriaanische Choral us em Mittelalter über Tanzmusig vo de Barockzyt bis zu der alte Volchsmusig uuffüere und au nöiaartigi Interpretazioone vo dène Musigrichtige möglich mache. Mit syne Konzèrt bringt s Forum Alti Musig Züri Künschtler us vilne Länder i d Schwyz.[23]

 
d Orgele vo de Fraumöischter-Chile

I de vile Chile vo de Zürcher Chilegmäinden und Pfareie organisieret verschideni Aktööre näbed de musikalische Gstaltig vo de Gottesdienscht au no spezielli Programm für d Chilemusig, grad au i de vier Altstadtchile Grossmöischter, Fraumöischter, Sankt Peeter und Prediger, wo under em Motto «Musig zmitzdinn» zämeschaffet.[24] I de Stadt stönd i de vile Chile en huuffe grossi und schööni Orgele mit underschidliche Klangfaarbe, vo de Barockorgle im Groossmöischter bis hii zu modèrnen Inschtrumänt i de nöiere Kwartierchile, und so guet wie all wèèrded für Konzèrt pruucht, wie zum Byschpiil d Orgle vo de chrischtkatolische Auguschtynerchile i der Altstadt.[25] De Zürcher Verband vo de Chilemusiker ZKMV förderet s aktuell Schaffe uf dèm Gebiet, und mit so Programm wie em Weppewèèrb «Klang & Gloria» vo de Zürcher Chilegmäinde und de ZHDK, de Zürcher Hoochschuel vo de Künscht, suecht me nach nöie Möglichkäite vo de Chilemusig.[26][27] Z Züri hätt d Diskussion über d Bedüütig vo de Chilemusig a langi Tradizioon. Es gaat daadeby au um d vil diskutiert Fraag, wie sich de Zwingli zu de Musig i de Chile gstellt hät.[28][29]

E bsunderi Orgle isch die im groosse Saal vo de Toonhale. Scho i der alte Toonhale vo Züri isch ane 1872 en Orgle ypout woorde. Bim Nepomuk Kuen, wo z Mänidorf en Orgleboufirma ggründet hät, wo hüt na i de Schwyz und drüberuse vil z tue hät, isch die Toonhalenorgle bstellt woorde. Ane 1895, wo di nöi Toonhale pout woorden isch, hät me das grooss Instrumänt detane züglet. Spööter isch si is Neumöischter choo, wo me für d Toonhale an anderi Orgele hät la mache. A die händ sich d Organischte und d Orcheschter, wo da spilet, scho lang gwönt ghaa, und drum isch e rächti Kontrovèrse drum entstande, wo d Kongrässhuusgsellschaft vor Churzem pschlosse hät, si well nach de Restaurierig vo de Toonhale, wo 2017 aagfange hät, wider en nöieri Orgle psoorge. Das Instrumänt chunt dänn wider vom Kuen.

Bi de Chile händ täilwys au d Glogge e Bedüütig als Musiginstrumänt. Ganz für s Abspile vo Melodie sind d Gloggespiil daa, wos äis am Egge vom Juwelier Churz a de Baanhofstraass hät. Das isch ane 1982 ygweit woorde und isch es Gschänk vom Armin Kurz a d Stadt Züri gsy.

 
es Suusafoon vo de StadtJugetMusik Züri

Näbet de klassische Orcheschter hät Züri au Musigveräin, wo als Blaasmusigformazioone organisiert sind. D «Stadtmusig Züri» isch ane 1846 ggründet woorde und tritt öppen emal bi repräsentatyven Aaläss vo de Stadt und au vo de Kantonsbhöörden uuf.[30] Si spilt tradizionelli Blaasmusigwèèrch und au nöieri Musig. Das mached au die mäischte anderi Musigveräin, so wie d «Stadtharmonie Züri Oerlike-Seebach», wo 1884 i de doozmaal na sälbständige Gmäind Öörliken aagfange hät und wo hüt zu de beschte Musigveräin vo de Schwyz ghöört.[31] D Zürcher Blaasmusigveräin händ i de Stadt en äigete Fachverband pildet, de «Blaasmusigverband vo de Stadt Züri». Dèè hät 21 Sekzioone als Mitglider.[32]

Was die aktuell Musig aagaat, gits z Züri näbed de verschidene Musigveräin bsunders na sid 1978 d Wärkstatt für di improvisiert Musig[33] und sid ane 1986 d «Dääg vo de nöje Musig»,[34] und s «Collegium Novum Zürich», es Ensemble für zytgnössischi Musig, wo ane 1993 ggründet woorden isch und wo au im Ussland uuftritt.[35] Und Züri hät e starchi Technoszene (psunders bekant isch d Zürcher Street Parade). Und i de Stadt wird au Jazz gspilt, i de Jäzzklüb wie öppen em Moods, wo ane 1992 gründet woorden isch und wo s amerikaanisch Downbeat Magazin im 2011i als äini vo de «beschte Adrässe für de Jazz wältwyt» bezäichnet hät (das isch i de Lischte «150 best jazz venues world wide»),[36] und am «Jazznojazz»-Festivaal, wo sit ane 1998 alewyl im Hèrpscht stattfindt und wo amigs berüemti Jäzzmusiker in e paar Konzärt im ZKB Club i de ZHDK a de Pfingschtwäidstraass und i de Gässneralee am Schanzegraben öppis vo irere Kunscht zäiged; de Hauptsponser vom «Jazznojazz»isch d Zürcher Kantonalbank.[37] Und es git Open-Air-Konzärt und Hip-Hopper i de Stadt.[38] Mundartgsäng händ de vilsytig Zürcher Musiker Toni Vescoli und de Zürcher Räpper Bligg gmacht.

Musig studiere chamer z Züri am Konsi (em MKZ), äinere vo de Musigschuele vo de Stadt,[39] und a de ZHDK, de Zürcher Hochschuel vo de Künscht. Si büütet en Uusbildig aa i de Klassische Musig, i de Schuelmusig und i de Chilemusig, i Jazz und Pop, für Komposizioon und Musigtheory, und au für d Toonmäischter.[40] Als Musigpedäagooge händ z Züri näbed anderne de Erhart Ermatinger und de Komponischt und Choorläiter Ruedolf Schoch gwürkt.

D Schwyzer Volchsmusig isch i de Stadt Züri au verträtte. En bekante Zürcher Musiker sich der Edi Bär. I de Volchsmusigveräin wie em Jodelklub «Sängerrundi Züri» (ggründet ane 1934) und de Stadtzürcher Jodlerveräinigung (ggründet ane 1937), de Konzèrt vo tradizioneller Schwyzer Musig, im Fèrnsee und öppen au bi groossen Aaläss im Halestaadion chamer die Musig ghööre.

Und dän isch na z säge, dass Züri syni alti Musigkultuur, und au die vo de Schwyz, uf verschideni Aarte tuet dokumäntiere. En wichtigi Role spilt daadeby d Musigabtäilig vo de Zäntralbiblioteek. D Biblioteek hät ane 1917 d Büecher vo der Algemäine Musig-Gsellschaft Züri überchoo, und au vo anderne Syte sind Kwäle vo de Musiggschicht i d Samlig cho. Me findt daa Liederbüecher ab em 16. oder 17. Jaarhundert. Im 1971i hät si di äigetlich Musigabtäilig ygrichtet, wo vil Underlaage vo Musighüüser, Naachläss vo Komponischte und vo Musigforscher, s Archyv vo de Zürcher Liederbuech-Aastalt und verschideni Samlige vo Musignoote uufbhaltet, zum Byschpiil die vom Konsi und die vo de Toonhale.

E ganz e rychi Musigsamlig hät z Züri d Dokumäntazioons- und Archyvabtäilig vom Schwyzer Fèrnsee, wo Pricht und Sändige, au über Konzèrt und Musiker, us öppe sächzg Jaar uufbhaltet.[41][42]

Projäkt und AkziooneBearbeite

 
Skifahrer-Bär
 
Zürcher Hafächran

Z Züri sind vo Zyt zu Zyt groossi Kulturprojäkt zstand choo. E spetakulèèri Sach isch d Wüsseschaftsuusstelig «Fänomena» vo ane 1984 gsy, wo d ETH Züri und d ETH Lausanne zäme mit der Uni Züri und anderne Partner ganz vil tächnischi und natuurwüsseschaftlichi Sache im Park am Zürihorn uufgstellt händ. Die Attraktzioone sind so guet aachoo, ass me d Uustellig dän au na z Südafrika, z Rotterdam und an andernen Oorte zäiget hät.

Ane 1991 isch uf der Almänd bi Züri-Bruunau wider e groossi Schau zu wüsseschaftleche Theeme z gsee gsy, d «Heureka». Es risigs Zält mit sibe hööche Chegel, wo mit Plastiggblache teckt gsy isch, und en groosse Holzturm, de «Galileo-Turm», sind die ydrükliche Haupttäil vo der Uussteligsarchitäktuur gsy.[43]

D City Veräinigung füert alewyl wider Akzioone dure, zum d Inestadt mit originele Sujets z verschönere. Mit künschtlerisch gstaltete Figuure söled Turischten anegholt und der Umsatz vo de Gschäft verbesseret wèèrde. Aagfange hät das mit Löie (1986), dänn sind Chüe (1998), Bänk (2001) und zletscht im Summer 2005 mee als 500 Teddybääre i de Straassen uufgstelt woorde. Im 2009i händ s dänn Bluemetöpf uufgstellt, vo Künschtler aagmaaleti Chübel, gröösser als en Mäntsch. Aber es hät chuum me öpper begäischteret. Im April 2014 isch nach groosse Strytereie i de Nööchi vom Raathuus en Hafechrane ufgschtellt woorde.

Bekannti Persoone us ZüriBearbeite

SpraachBearbeite

Züritüütsch isch en hoochalemanische Dialäkt. Es isch e Spraach mit vil Eleganz und es hät fiini Wändige – so wie ali andere Schwiizer Dialäkt au. Me verstaat s Züritüütsch au rächt guet, wils wenig Bsunderhäite hät. De Stadtzürcher Dialäkt ghöört mee oder weniger zur Seemundart, dezue ane gits d Wintertuurer Mundart im Nordoschte vom Kanton, d Oberländer und d Underländer Mundart und dr Ämtlerdialäkt weschtlech vom Albis im Soiliamt.[44] Grooss sind d Underschiid aber nööd.

Näbet Züritüütsch redt mer z Züri nach de letschte Volkszelig 181 verschideni Spraache vo Albaanisch über Esperanto und Rätoromaanisch bis Zulu.

Nach Züritüütsch und anderne alemanische Dialäkt chunt natüürli Hoochtüütsch und dänn na a dritter Stell Italiänisch (4,7 %), dänn Spanisch (2,8 %) und Serbokroaatisch (2,7 %). 77,7 % vo den Iiwoner und Iiwonerine vo de Stadt Züri gänd Tüütsch als iri Mueterspraach aa (Zaale: Volkszelig 2000).

E Zämestelig vo de Stadt Züri vom Jaar 2012 zeiget, ass vo de Lüüt, wo dänn z Züri gwont händ, öppe 70 Prozänt Schwiizerdüütsch gredt händ, öppe 23 Prozänt Hoochtüütsch, öppe nüün Prozänt Änglisch, öppe sibe Prozänt Italienisch, vierehalb Prozänt Französisch, 4 Prozänt es Serbokroatisch, 4 Prozänt Spanisch, drüü Prozänt Portugiisisch und echly mee as zwäi Prozänt albanisch.[45]

Der Aatäil vo de Chind mit Tüütsch als Mueterspraach hät a Zürcher Schuele im 2008 nöd ganz 50 % uusgmacht.[46]

Z Züri häts verschideni Instituzioone für d Spraachforschig und für d Mundartkultuur, zum Biischpiil d Instituut für Spraachwüsseschaft vo dr Uni mid em Fonogrammarchyv, s Schwiizerisch Idiotikon und d Gruppe Züri vom Veräin Schwiizertüütsch.[47] D Zürcher Fachhoochschuel hät en äigets Departemänt für «Aagwandti Linguischtik», wo über Spraache, Kommunikazioon und Meedie forschet und lehrt.[48]

D Stadt büütet Kürs aa, wo Zuegwandereti chönd Tüütsch leere.[49] Züri hät au ganz vil privati Spraachschuele für Tüütsch und für fascht ali möglichen andere Spraache; e groossi Schuel, wo au Spraachkürs abüütet, isch d KV Züri Business School; uf Französisch isch d Allianca Française de Zurich spezialisiert.[50] Es git au Aagebott zum Schwiizerdüütsch z leere.[51]

SportBearbeite

Sportlich büütet d Stadt Züri vill, es git mee als 20 verschideni Fuessballclüpp, di bekanntischte sind de FC Züri und d Grasshoppers, im Iishockey sinds d ZSC Lions.

D Züri-Metzgete zellt zue de aaspruchsvollschte Äitag-Räne im Velosport.

S Sportamt vo Züri hät vil Informazioonen über s Sportläben i de Stadt.[52]

GschichtBearbeite

  • I de Römerziit gits d Ortschaft Turicum, wo aber früener scho d Kelte gwont händ (de Name isch nämli keltisch). D Röömer händ uf em Hügel näb de Limet es Kaschtell poue.
  • Im 4. Jaarhundert söled de Felix und d Regula, wo zu dr Thebèèische Legioon ghöört händ, uf Turicum choo und doo vo de Röömer hiigrichtet woorde sii. D Wasserchile staat über irne Greber.
  • 853 gründet de Chönig Ludwig s Fraumöischter; sini Tochter Hildegard wird di eerscht Äptissi.
  • Im 10. Jaarhundert sind d Graafe vo Länzbrg d Hère i de Vogtei Züri und im Zürigau. Bis im 12. Joorhundert sind si Riichsvögt vo Züri.
  • 1218 wird Züri, wo d Herzöög vo Zääringe usgstorbe sind, e freji Riichsstadt. D Zürcher schlyyssed d Rychsburg uf em Lindehoof.
  • 1336 isch d Zouftrevoluzioon under em Bürgermäischter Ruedolf Brun. En Täil vo den alte Gschlächter wird us de Stadt vertribe, und es chunt zumene Bürgerchrieg i de Stadt, wo de Brun günnt.
  • 1351 tritt Züri als föifte Stand der Äidgnosseschaft bii.
  • 1446–1450: im Alte Zürichrieg wird Züri vo andernen äidgnössische Ständ in Sänkel gstellt – es cha vo jetz aa nüme zwüsched verschidene Bündnispaartner lawiere.
  • Vom 14. bis is 17. Jaarhundert ziet d Stadt Züri ali die Ämter, Vogteien und Gebiet a siich, wo dän ires Tèritoorium und hüt de Kanton Züri usmached.[53]
  • 1519 fangt d Schwiizer Reformazioon z Züri aa; Initiator isch de Huldrych Zwingli.
  • 1524 übergit d Katharina vo Zimmere, di letscht Äptissi, s Fraumöischter mid allne Hèrrschaftsrächt em Raat vo Züri.
  • 1798 Änd vo de Herrschaft vo de freje Stadtrepublik Züri; d Stadt Züri wird dr Sitz vom Statthalter vom helvetische Kanton Züri.
  • 1803 wird de hüttig Kanton Züri ggründet; d Stadt Züri isch sit doo dem siini Hauptstadt.
  • 1833 wird d Uni Züri ggründet. 1855 isch d ETH dezue choo.
  • sit 1847 hät Züri en Baanhoof, dr hüttig Hauptbaanhoof.
  • 1893 und nomaal 1934 sind Gmäinde, wo grad vor de Stadt gläge sind, i d Stadt ygmäindet woorde. 1946 het sech Züri en umfassendi Bou- und Zooneornig fürs ganze Stadtgebiet mit de chürzlech neu iigmäindete Oort gèè, und scho 1924 sind d Grundsetz für de gmäinnüzig Wonigsbou gültig worde.
  • 1883 und 1939 sind z Züri Schwyzerischi Landesuusstelige gsy. Dère vom 39i hät me «d Landi» gsäit.

Lueg auBearbeite

LiteraturBearbeite

WeblinkBearbeite

FuessnoteBearbeite

  1. Statistik Stadt Zürich, [1]
  2. CIL 13, 05244
  3. Martin Huber: Die älteste Luftseilbahn des Kantons ist wieder auf dem neuesten Stand uf tagesanzeiger.ch
  4. Jubiläum – Als Zürich zur Grossstadt wurde uf zsz.ch
  5. Simon Villiger: Die ausländische Bevlkerung in der Stadt Zürich. Entwicklung und Merkmale. Statistik Stadt Zürich 2011.
  6. Statistisches Jahrbuch der Stadt Zürich, 2017, Syte 45.
  7. Production site Zurich uf http://dieselturbo.man.eu
  8. Wirtschaft & Arbeit uf stadt-zuerich.ch
  9. Grosse Rochade in Stadtzürcher Regierung uf srf.ch
  10. Florian Schoop, Nils Pfändler: Grosse Rochade im Zürcher Stadtrat: Leutenegger und Wolff müssen ihre Departemente wechseln uf nzz.ch
  11. Rücktritt des Stadtschreibers
  12. Website vom Zürcher gmeindraat
  13. Website vom Zürcher Kantonsraat
  14. Lischte vo de Chöör vo Züri uf stadt-zuerich.ch
  15. Hannes Reimann: Huldrych Zwingli – der Musiker. In: Archiv für Musikwissenschaft, 1960, S. 126–141.
  16. Beschreibung des ersten eidgenössischen Sängerfestes in Zürich den 25. und 26. Juni 1843. Nebst einer Einleitung über die Stiftung, so wie den Zweck dieses Nationalfestes, und der Sammlung der dabei gehaltenen Reden und Toaste etc. J. J. Leuthy’s Verlagsbureau, Zürich 1842.
  17. Zürcher Kantonal-Gesangverein uf zkgv.ch
  18. Gschicht vom Gmischte Choor Züri uf gemischter-chor.ch
  19. Mis Dach isch de Himmel vo Züri uf chinderliedli.ch
  20. Musikhaus Jecklin am Pfauen uf jecklin.ch
  21. Martin Illi: Musik Hug. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz.
  22. De Choor vo de Nazioone z Züri uf chordernationen.ch
  23. forum Alti Musig Züri uf altemusik.ch
  24. Musik mittendrin
  25. Orgelkonzert in der Augustinerkirche uf christkath-zuerich.ch
  26. Kerstin Lenz, im Blog vo de Katholische Chile Züri: Kirchenmusik: Trost spenden, beglücken, herausfordern – Klang & Gloria uf zhkath.ch
  27. Neue Orgeltöne in die Kirchen bringen uf eformiert.info
  28. Markus Jenny: Reformierte Kirchenmusik? Zwingli, Bullinger und die Folgen uf zwingliana.ch
  29. Alfred Ehrensperger: Die Stellung Zwinglis und der nachreformatorischen Zürcher Kirche zum Kirchengesang und zur Kirchenmusik. In: Musik in der evangelisch-reformierten Kirche, eine Standortbestimmung, hrsg. vom Institut für Kirchenmusik der evangelisch-reformierten Landeskirches des Kantons Zürich in Zusammenarbeit mit dem Schweizerischen Arbeitskreis für evangelische Kirchenmusik, Zürich 1989, S. 15-44.
  30. Die Stadtmusik Zürich stellt sich vor uf stadtmusik.ch
  31. Stadtharmonie Züri Oerlike-Seebach uf stadtharmonie.ch
  32. Blaasmusigverband der stadt Zürich: Sektionen uf blasmusik-zh.ch
  33. WM – Werkstatt für improvisierte Musi uf wimmusic.ch
  34. Tage für Neue Musik uf stadt-zuerich.ch
  35. Collegium Novum Zürich
  36. Moods uf moods.club.ch
  37. Zurcih Jazznojazz Festival
  38. Konzärt z Züri uf stadtkonzerte.ch
  39. Musikschule Konservatorium Zürich MKZ
  40. Musik studieren uf zhdk.ch
  41. Schweizer Radio und Fernsehen (SRF), Dokumentation und Archive uf filmspur.ch
  42. Chronik und Archiv uf srf.ch
  43. Modäll vo der Uustelig «Heureka» ane 1991
  44. Adolf Guggenbühl: Uf guet Züritüütsch. Ein kleines Wörterbuch für den täglichen Gebrauch. Züri 1953.
  45. Judith Riegelnig: Wie spricht Zürich? uf stadt-zuerich.ch
  46. Deutschsprachige Kinder sind in Zürich erstmals in der Minderheit (Tagesanzeiger, 03.09.2010)
  47. Veräin Schwiizerdüütsch
  48. Departemänt für Aagwandti Linguischtik vo dr Fachhochschuel Züri uf zhaw.ch
  49. Deutschkurse uf stadt-zuerich.ch
  50. Alliance Française de Zurich uf afz.ch
  51. Es Bischpiil isch d allegra! Sprachen&Integration: Küürs für Schwiizerdüütsch uf allegra-sprachen.ch
  52. s Sportamt vo Züri uf stadt-zuerich.ch
  53. Paul Kläui, Eduard Imhof: Atlas zur Geschichte des Kantons Zürich. Herausgegeben vom Regierungsrat des Kantons Zürich zur 600-Jahrfeier von Zürichs Eintritt in den Bund der Eidgenossen. 1351–1951. Orell Füssli: Zürich 1951.