Züri

Hauptschtadt vom Kanton Züri, Schwiiz
Disambig.svg Dä Artikel behandlet d Stadt Züri. För witeri Bedütige lueg bi Züri (Begriffsklärig).
Dialäkt: Züritüütsch

Züri (hochtüütsch: Zürich; lat. Turicum;[2] rät. roh-sursilvan-turitg.ogg Turitg ) isch di grööscht Stadt vo de Schwiiz und hät öppe 390'000 Iiwoner. Mit irer Aglo zäme hät si öppe anderthalb Millioone Iiwoner. Züri liit a de Limet und am Zürisee und isch d Hauptstadt vom Kanton Züri.

Zürich
Wappe vo Zürich
Basisdate
Staat: Schwiiz
Kanton: Züri (ZH)
Bezirk: Züriw
BFS-Nr.: 0261i1Expression-Fähler: Nit erkannt Satzzeiche „'“f4
Poschtleitzahl: 8000–8099
UN/LOCODE: CH ZRH
Koordinate: 683248 / 24816147.3790228.541001408Koordinaten: 47° 22′ 44″ N, 8° 32′ 28″ O; CH1903: 683248 / 248161
Höchi: 408 m ü. M.
Flächi: 91,88 km²
Iiwohner: 391'068 (31. März 2012)[1]
Website: www.stadt-zuerich.ch
Blick vom Üetlibèèrg uf d Stadt abe

Blick vom Üetlibèèrg uf d Stadt abe

Charte
ZürichseeChatzenseeGreifenseeKanton AargauBezirk AffolternBezirk BülachBezirk BülachBezirk DielsdorfBezirk DietikonBezirk HorgenBezirk MeilenBezirk PfäffikonBezirk UsterZürichCharte vo Zürich
Iber des Bild
w

Inhaltsverzeichnis

GeografiiBearbeite

 
D Altstadt. Vo linggs: De Predigerchoor (Zäntralbiblioteek), s Groossmöischter, de Predigerturm; echli wiiter äne s Fraumöischter und rächts de Turm vom St. Peeter mit em grööschte Zifereblatt vo Europa.

Züri liit uf 408 m ü. M. am undere (nördliche) Änd vom Zürisee, iipettet zwüschem Üetlibèèrg im Weschte und em Züribèèrg im Oschte. De Züribèèrg goot gege Südoschte uf em Stadtgebiet bis zum Adlisbèèrg und zum Ötlisbèèrg. Im Norde vom Limettaal sind de Chäferbèèrg und de Hönggerbèèrg, wo druf en Campus vo de ETH isch. Zwüschet em undere Siiltaal und em Zürisee liit de Äntlisbèèrg.

Dur Züri flüüssed d Limet, won usem Zürisee chunt, d Siil und d Glatt. Im Nordweschte ghöört en Täil vo de Chatzeseeè zu Züri. Vom Rietbiet Chatzewise bim Obere Chatzesee flüüsst de Chatzebach, wo z Afoltere im Chräis 11 de Holderbach ufnimmt und a de Stadtgränze bi Öörlike in Löitschebach, en Siitebach vo de Glatt, mündet. Vom Züribèèrg obenabe lauffed de Weerebach und de Stöcketobelbach in Zürisee und de Saagetobelbach gäge Norde und bi Stettbach öppe de Stadtgränze naa i d Glatt. Im stotzigen und füechte Oschthang vom Ütlibèèrg, wo für Fuessgänger gföörli chan sii, ligged ganz vil Quäle und Bäch i de vile Tobel zwüsched de Bèèrgvorsprüng, wo en Name mid der Ändig -egg händ, so wie d Manegg oder d Bernegg. Uf de Manegg ligged – me gseet si fascht nüme – d Ruiine vo der Burg Manegg. Gäge Süüde gaat d Hööchi vom Üetlibèèrg wyter uf der Albis zue.

D Altstadt liit bäidsiitig vo de Limet. No hüt cha me di weschtlich Abgränzig vo de früenerige Stadt tank em Schanzegrabe guet gsee. De künschtlich Kanal isch bim Bou vo de dritte Stadtbefeschtigung im 17. und 18. Jaarhundert aagleit woorde. Scho dänn isch en Täil vom Wasser usserhalb vo dr Stadt us em See abgläitet und i dèè Grabe, wo um d Baschtioone und d Bollwèèrch ume gaat, und unden a de Stadt wider zrugg i d Limet gfüert woorde. Der grööscht Täil vom Schanzegrabe git s hüt na, aber s Wasser wird iez nüm tiräkt i d Limet, sondern bim Hauptbaanhof i d Siil gläitet. Bim Platzschpitz echli underhalb vo der Altstadt mündet d Siil i d Limet, wo deet es Stauweer hät. Im Gebiet weschtlech vo de Siil sind d Stadtdäil Ussersiil, Wiedike und Industriikwartier.

De Huusbèèrg vo Züri isch de Üetlibèèrg mit em Bèèrggaschthof, wo s sid 1815 git, und sim Fèrnseeturm. Dèè isch 187 Meeter hööch. D Stadtgränze lauft em Graat vom Üetlibèèrg na oben a de Falätsche und bi de private Säilbaan vom Läiterlibèèrg – wo di eltischt Säilbaan vom Kanton Züri isch[3] – verby bis zu de Baldere – da isch au emaal e Burg gsii, d Ruiine isch aber nid uf em Gebiet vo de Stadt Züri, sondern im Bann vo Stalike naach bi de Felsenegg.

StadttäilBearbeite

Bis is Jaar 1893 isch Züri nöd gröösser as di hütig Altstadt mit zwoo Helftene uf beede Syte vo de Limet gsii. Doozmaal hät mer s eerscht Maal e Räije vo Ussegmäinde i d Stadt iigmäindet. Di zwäit Wäle vo Iigmäindige isch im Jaar 1934 über d Büüni ggange, und si isch Züri drissg Mal gröösser worde als es im 19. Jaarhundert gsii isch. Im Jaar 2018 fiirpme s Jubilèèum vo 125 Jaar sid em Afang vo de Iigmäindige.[4]

Hüt hät Züri zwölf Stadtchräis, wo vo 1 bis 12 durenumeriert sind. Jede Chräis hät eis oder mee Quartier.

  • Chräis 1: Altstadt (mit em Döörfli, em Raathuusquartier, em Oberdoorf, em Lindehoof und de Baanhofstraass, em Hauptbaanhof, em Lööweplatz und de City)
  • Chräis 2: Ängi, Wolishofe, Läibach (1893 iigmäindet): am weschtliche Züriseeuufer
  • Chräis 3: Wiedike (1893 iigmäindet): im Siiltaal
  • Chräis 4: Ussersiil (1893 iigmäindet): weschtlich vo de Siil
  • Chräis 5: Induschtriiquartier (1893 iigmäindet): im Limettaal, weschtlich de Limet naa
  • Chräis 6: Oberstraass und Understraass (1893 iigmäindet): am Hang vom Züribèèrg
  • Chräis 7: Fluentere, Hottinge, Hirschlande (1893 iigmäindet) und Witike (1934 iigmäindet): a de Häng vom Züribèèrg und em Adlischbèèrg
  • Chräis 8: Riessbach (1893 iigmäindet): am öschtliche Züriseeuufer
  • Chräis 9: Altstette und Albisriede (1934 iigmäindet): zwüschet de Limet und em Üetlibèèrg
  • Chräis 10: Wipkinge (1893 iigmäindet) und Höngg (1934 iigmäindet): rächts de Limet naa
  • Chräis 11: Afoltere, Öörlike und Seebach (1934 iigmäindet): nördlich vom Chäferbèèrg
  • Chräis 12: Schwamedinge (1934 iigmäindet): im Glattaal, nördlich vom Züribèèrg

Wichtigi Hüüser und schööni OortBearbeite

 
s Grossmöischter

S Waarzäiche vo Züri isch s Groossmöischter. Anderi wichtige Altstadtchile sind s Fraumöischter und de St. Peeter. A de Limet hät s näbem Raathuus e paar schööni Zoufthüüser. Schööni, stimigsvoli Gässli sind öppe d Auguschtiinergass, d Wüeri, de Nöimèèrt, d Froschaugass, d Predigergass, d Chirchgass und d Trittligass, und schööni Plätz sind der alteerwürdig Lindehoof, de nöi gstaltet Sächsilüüteplatz, de au nöi gstaltet Möischterhoof und de Platzspitz.

Z Züri chamer au studiere, entweder am «Poly», das isch di Äidgnössisch Tächnisch Hoochschuel (ETH), oder a der «Uni», das isch d Universitèèt vom Kantoon Züri.

I dr Stadt Züri hät s vil Spitööler, s Unispitaal, s Burghölzli und anderi.

BevölcherigsentwickligBearbeite

Jaar 1850 1860 1870 1880 1888 1900 1910 1920 1930
Iiwooner 41690 51725 66288 87949 103123 168030 215488 234808 291007
Jaar 1941 1950 1960 1970 1980 1990 2000 2010 2014
Iiwooner 336395 390020 440170 422640 369522 365043 363273 371633 402275

De Uusländeraatäil liit bi 31,7 % (Stand 2013/01.2015).

ReligioonBearbeite

Tradizionell isch Züri e refermierti Stadt. Hüt aber sind nu na 24,6 % vo de Iiwooner evangelisch-reformiert, 29,7 % sind römisch-katholisch (Stand 2011).

WiirtschaftBearbeite

 
De Motor vo de Zürcher Wiirtschaft: de Zürcher Hauptbaanhof

Züri isch d Wiirtschaftsmetropole vo de Schwiiz. Di beede Grossbanke UBS und Credit Suisse und natüürli au d Zürcher Kantonalbank händ daa ire Hauptsitz. Iri Gebäude stönd am Paradeplatz oder a de Baanhofstraass.

D Arbetsloosigkäit isch im Jaar 2010 bi 4,3 % gläge.

UfstiigBearbeite

D Stadt Züri isch zur Wiirtschaftsmetropole woorde, wil si s gschafft hät, i de 1850er-Jaare als eerschti Stadt vo de Schwiiz di beschte Isebaanverbindige z boue. Das isch under anderem au s Verdienscht vom Alfred Äscher. Er isch nöd nu i de Regierig gsässe, sondern au Presidänt vo de Schwiizerische (de facto: zürcherische) Nordoschtbaan (NOB) gsii und derzue Presidänt vo de Kreditaastalt, won er ggründet hät. Die hät de NOB s Gält ggèè, zum d Isebaane boue. Dänn hät all das müese versicheret wèèrde – en nöie Wiirtschaftszwiig isch geboore gsii. Zum Schaffe hät mer Arbeiter pruucht und die händ mit irem Konsuum wider d Wiirtschaft aakurblet.

HütBearbeite

Hüt sind fascht all Fabrike verschwunde. I der ehemaalige Maschinefabrik Escher Wyss AG hätt bis ane 2014 na d Andritz Hydro AG, früener isch das d VA Tech Hydro AG gsi, Turbiine produziert. (Die Firma gaat zrugg uf d Sulzer, wo 1969 d Escher Wyss übernaa hätt). Übrig blibe isch na d MAN Turbo, wo au ursprünglig us de Escher Wyss chunt und Turbolader produziert.[5]

Andersch isch d Entwicklig bi de Banke und Versicherige ggange. Hüt sind all groosse Versicherige ussert de Waadt-Versicherig i Zürcher Psitz. Au die groosse Schwiizer Banke händ sich zämegschlosse und sind hüt all z Züri dihäi.

D Abtäilig «Wirtschaft & Arbet» vo de Stadt Züri schrybt, d Stadt heig hüt Arbetsplätz für öppe 380'000 Lüüt.[6]

Bekannti Wirtschaftsfüerer us ZüriBearbeite

PolitikBearbeite

StadtpolitikBearbeite

 
s Stadthuus
 
s alte Zürcher Rathuus. Hütt ghörts em Kanton und s isch de Tagigsoort vom Kantonsraat und au vom Gmäindraat

I de Stadt regiert de Stadtraat; er hät sin Sitz im Stadthuus näbet em Fraumöischter. D Stadtpresidäntin isch d Corine Mauch (Stand 2018).

Mitglider vom Zürcher Stadtraat
Name Departemänt Partei
Corine Mauch,
Stadtpresidänti
Presidiaaldepartemänt SP
Daniel Leupi Finanzdepartemänt Grüeni
Richard Wolff Sicherhäitsdepartemänt AL
Claudia Nielsen Gsundhäits- und Umwältdepartemänt SP
Filippo Leutenegger Tüüffbou- und Entsorgigsdepartemänt FDP
André Odermatt Hochboudepartemänt SP
Andres Türler,
II. Vizepresidänt
Departemänt vo den Industrielle Betriib FDP
Gerold Lauber,
I. Vizepresidänt
Schuel- und Sportdepartemänt CVP
Raphael Golta Soziaaldepartemänt SP

KantonspolitikBearbeite

Im Raathuus am Limetggèè isch de Kantonsraat dihäi. Bi de Kantonsraatswaale ane 2011 hät s das Ergebnis ggèè: BDP 1,5 %, CVP 4,7 %, EDU 0,8 %, EVP 2,3 %, FDP 11,6 %. GLP 11,0 %, GP 14,6 %, SP 28,6 %, SVP 18,9 %, Suschtigi 5,9 %.

Bekannti Politiker us ZüriBearbeite

SportBearbeite

Sportlich büütet d Stadt Züri vill, es git mee als 20 verschideni Fuessballclüpp, di bekanntischte sind de FC Züri und d Grasshoppers, im Iishockey sinds d ZSC Lions.

D Züri-Metzgete zellt zue de aaspruchsvollschte Äitag-Räne im Velosport.

S Sportamt vo Züri hät vil Informazioonen über s Sportläben i de Stadt.[7]

KulturBearbeite

 
S Schwiizerische Landesmuseum isch am Ändi vom 19. Jaarhundert poue woorde.

Ort für d KulturBearbeite

Z Züri hät s Kunschthuus, s Ooperehuus, d Toonhale, s Schauspilhuus mit de nöie Büüni i der alte Schiffbouhale vo der ehemalige Maschinefabrik Escher Wyss AG im Induschtriiquartier, d Maag Music Hall i der ehemalige Zaaredlifabrik Maag im Induschtriiquartier bim Baanhof Hardbrugg, s Landesmuseum grad näbed em Baanhof uf de Platzpromenaade, s Rietbergmuseum, wo uf asiatischi Kunscht spezialisiert isch, de Strauhoof, wo Projäkt zu de Literaturgschicht macht, und suscht no vili Musee, und dän natüürli au de Zürizoo mit de Masoalahale. Aber nöd nu Kunscht und Tier git s azluege, sondern au Pflanze: So isch d Sukkuläntesammlig – oder d Suki, wie d Zürcher säged – i der Ängi under Kakteeliebhaber wältbekannt; und au de botaanisch Gaarte z Riesbach mues mer gsee haa.

Was die ganz aktuell Musig agaat, hät Züri e starchi Technoszene (psunders bekant isch d Zürcher Street Parade), aber es git au Hip-Hopper i de Stadt.

AkziooneBearbeite

 
Skifahrer-Bär
 
Zürcher Hafächran

D City Veräinigung füert immer wider Akzioone dure zum d Inestadt mit originelle Sujets z verschönere. Mit künschtlerisch gstaltete Figuure söled Turischte anegholt und der Umsatz vo de Gschäft verbesseret wèèrde. Aagfange hät das mit Löie (1986), dänn sind Chüe (1998), Bänk (2001) und schliessli im Summer 2005 mee als 500 Teddybääre i de Straasse uufgstelt woorde. Im 2009i händ s dänn Bluemetöpf uufgstellt, vo Künschtler aagmaaleti Chübel, gröösser als en Mäntsch. Aber es hät chuum me öpper begäischteret. Im April 2014 isch nach groosse Striitereie i de Nööchi vom Raathuus en Hafechrane ufgschtellt worde.

Bekannti Persoone us ZüriBearbeite

SpraachBearbeite

Züritüütsch isch en hoochalemanische Dialäkt. Mängi Lüüt i de Schwiiz ghööred schiints Züritüütsch nöd gèèrn, sie säged, es seig hèrt. Aber wä me genau hèreloset, dän hät s so vil Eleganz und fiini Wändige wie ali andere Schwiizer Dialäkt au. Me verstaat s Züritüütsch au rächt guet, wils wenig Bsunderhäite hät.

Näbet Züritüütsch redt mer z Züri nach de letschte Volkszelig 181 verschideni Spraache vo Albaanisch über Esperanto und Rätoromaanisch bis Zulu.

Nach Züritüütsch und anderne alemanische Dialäkt chunt natüürli Hoochtüütsch und dänn na a dritter Stell Italiänisch (4,7 %), dänn Spanisch (2,8 %) und Serbokroaatisch (2,7 %). 77,7 % vo den Iiwoner und Iiwonerine vo de Stadt Züri gänd Tüütsch als iri Mueterspraach aa (Zaale: Volkszelig 2000).

E Zämestelig vo de Stadt Züri vom Jaar 2012 zeiget, ass vo de Lüüt, wo dänn z Züri gwont händ, öppe 70 Prozänt Schwiizerdüütsch gredt händ, öppe 23 Prozänt Hoochtüütsch, öppe nüün Prozänt Änglisch, öppe sibe Prozänt Italienisch, vierehalb Prozänt Französisch, 4 Prozänt es Serbokroatisch, 4 Prozänt Spanisch, drüü Prozänt Portugiisisch und echly mee as zwäi Prozänt albanisch.[8]

Der Aatäil vo de Chind mit Tüütsch als Mueterspraach hät a Zürcher Schuele im 2008 nöd ganz 50 % uusgmacht.[9]

Z Züri häts verschidnigi Inschtituzioone für d Spraachforschig und für d Mundartkultuur, zum Biischpiil d Inschtituut für Spraachwüsseschaft vo dr Uni mid em Fonogrammarchyv, s Schwiizerisch Idiotikon und d Gruppe Züri vom Veräin Schwiizertüütsch.[10] D Zürcher Fachhoochschuel hät en äigets Departemänt für «Aagwandti Linguischtik», wo über Spraache, Kommunikazioon und Meedie forschet und lehrt.[11]

D Stadt büütet Kürs aa, wo Zuegwandereti chönd Tüütsch leere.[12] Züri hät au ganz vil privati Spraachschuele für Tüütsch und für fascht ali möglichen andere Spraache; e groossi Schuel, wo au Spraachkürs abüütet, isch d KV Züri Business School; uf Französisch isch d Allianca Française de Zurich spezialisiert.[13] Es git au Aagebott zum Schwiizerdüütsch z leere.[14]

GschichtBearbeite

  • I de Römerziit gits d Ortschaft Turicum, wo aber früener scho d Kelte gwont händ (de Name isch nämli keltisch). D Röömer händ uf em Hügel näb de Limet es Kaschtell poue.
  • Im 4. Jaarhundert söled de Felix und d Regula uf Turicum choo und do vo de Röömer hiigrichtet woorde sii.
  • 853 gründet de Chönig Ludwig s Fraumöischter; sini Tochter Hildegard wird di eerscht Äptissi.
  • Im 10. Jaarhundert sind d Graafe vo Länzbrg d Hère i de Vogtei Züri und im Zürigau. Bis im 12. Joorhundert sind si Riichsvögt vo Züri.
  • 1262 wird Züri freji Riichsstadt.
  • 1336 isch d Zouftrevoluzioon under em Bürgermäischter Rudolf Brun. En Täil vo den alte Gschlächter wird us de Stadt vertribe, und es chunt zumene Bürgerchrieg i de Stadt, wo de Brun günnt.
  • 1351 tritt Züri als föifte Stand der Äidgnosseschaft bii.
  • 1446–1450: im Alte Zürichrieg wird Züri vo andernen äidgnössische Ständ in Sänkel gstellt – es cha vo jetz aa nüme zwüsched verschidene Bündnispaartner lawiere.
  • Vom 14. bis is 17. Jaarhundert ziet d Stadt Züri ali die Ämter, Vogteien und Gebiet a siich, wo dän ires Tèritoorium und hüt de Kanton Züri usmached.[15]
  • 1519 fangt d Schwiizer Reformazioon z Züri aa; Initiator isch de Huldrych Zwingli.
  • 1524 übergit d Katharina vo Zimmern, di letscht Äptissi, s Fraumöischter mid allne Hèrrschaftsrächt em Raat vo Züri.
  • 1798 Änd vo de Herrschaft vo de freje Stadtrepublik Züri; d Stadt Züri wird Hauptstadt vom helvetische Kanton Züri.
  • 1803 wird de hüttig Kanton Züri ggründet; d Stadt Züri isch sit doo dem siini Hauptstadt.
  • 1833 wird d Uni Züri ggründet.
  • sit 1847 hät Züri en Baanhoof.
  • 1893 und nomaal 1934 sind Gmäinde, wo grad vor de Stadt gläge sind, i d Stadt ygmäindet woorde. 1946 het sech Züri en umfassendi Bou- und Zooneornig fürs ganze Stadtgebiet mit de chürzlech neu iigmäindete Oort gèè, und scho 1924 sind d Grundsetz für de gmäinnüzig Wonigsbou gültig worde.

Lueg auBearbeite

WeblinkBearbeite

  Commons: Züri – Sammlig vo Multimediadateie

FuessnoteBearbeite

  1. Statistik Stadt Zürich, [1]
  2. CIL 13, 05244
  3. Martin Huber: Die älteste Luftseilbahn des Kantons ist wieder auf dem neuesten Stand uf tagesanzeiger.ch
  4. Jubiläum – Als Zürich zur Grossstadt wurde uf zsz.ch
  5. Production site Zurich uf http://dieselturbo.man.eu
  6. Wirtschaft & Arbeit uf stadt-zuerich.ch
  7. s Sportamt vo Züri uf stadt-zuerich.ch
  8. Judith Riegelnig: Wie spricht Zürich? uf stadt-zuerich.ch
  9. Deutschsprachige Kinder sind in Zürich erstmals in der Minderheit (Tagesanzeiger, 03.09.2010)
  10. Veräin Schwiizerdüütsch
  11. Departemänt für Aagwandti Lingguistik vo dr Fachhochschuel Züri uf zhaw.ch
  12. Deutschkurse uf stadt-zuerich.ch
  13. Alliance Française de Zurich uf afz.ch
  14. Kurs für Schwiizerdütsch uf allegra-sprachen.ch
  15. Paul Kläui, Eduard Imhof: Atlas zur Geschichte des Kantons Zürich. Herausgegeben vom Regierungsrat des Kantons Zürich zur 600-Jahrfeier von Zürichs Eintritt in den Bund der Eidgenossen. 1351–1951. Orell Füssli: Zürich 1951.